बिचार

भाषा मानिसको मुटु हो, यो लोप भए अस्तित्व नै हराउँछ

पराई भाषा र संस्कृतिलाई बढी महत्व दिंदा रैथाने भाषा संरक्षणमा चुनौति

गीता श्रेष्ठ

भाषा मानिसको मुटु हो- जसरी मुटु चलायमान रहँदासम्म मानिस जीवित रहन्छ त्यस्तै भाषा जीवन्त रहे मात्र मानिसको चिनारी कायम रहन्छ, भाषाबिनाको मानिसको कुनै चिनारी हुँदैन । भाषामै मानिसको सभ्यता हुन्छ, उसको धर्म, संस्कृति, परम्परा अनि मूल्य र मान्यताहरु स्थापित भएका हुन्छन् ।

हुन त आजभोलि भाषालाई केवल सम्पर्कको माध्यम मात्र ठानिन्छ तर त्यो बुझाई पूर्णतः गलत हो । अंग्रेजी भाषाको व्यापकताले नेपालको रैथाने भाषाहरु लोप हुँदै गएका छन् । भाषासंगै संस्कृति हराउँदै गएको छ । आधुनिकताको नाममा हामीले हाम्रो भाषा, संस्कृति र संस्कारलाई पन्छाएर पराईको भाषा र संस्कृतिलाई बढी महत्व दिंदा आज भाषा संरक्षणमा ठूलो चुनौति आइरहेको छ । भाषा हराउँदै जाँदा संस्कति हराउँदै गएको छ । तर, अब यसमा सुधारको संकेत देखिएको छ । मुलुकका स्थानीय तहहरुले स्थानीयसंस्कृति, संस्कार, धर्म र तिहास अनि प्राकृतिक स्रोत, साधन, सम्पदा र साहित्यलाई प्राथमिकतामा राखेर पाठ्यक्रम विकास गरेको छ । यो सह्रानीय कार्य त हो नै तर पर्याप्त छैन । सबभन्दा पहिले भाषा संरक्षणका लागि स्पष्ट योजना र नीति आवश्यक पर्दछ । किनभने भाषा मर्यो भने मानिस जीवित त हुन्छ तर उसको पहिचान हुँदैन ।

नेपालमा बोलिने सम्पूर्ण भाषाहरु राष्ट्रको सम्पत्ति र गहना हो । यिनको संरक्षण कुनै एक समुदायको हितका लागि मात्र हैन सिंगो राष्ट्रको हित र चिनारीको विषय रहेकाले भाषाप्रति कसैले दुर्भावना राख्ने हैन कि सबैले सबैको भाषा, संस्कृति, धर्म र संस्कार तथा सामाजिक रीतिरिवाजको सम्मान गर्दै एकले अर्कोसंग सहिष्णु भएर अघि बढ्नु पर्दछ । भाषा जोगाउन सकिए मात्रै जाति जोगिन्छ र जाति जोगिए मात्रै देश जोगिन्छ भन्ने हेक्का सबैमा हुनुपर्छ ।

काठमाडौं उपत्यकाको रैथाने बासिन्दा नेवार समुदायको भाषा, संस्कृति संरक्षणको आवश्यकता ठानेर काठमाडौं महानगरपालिकाले आउँदो शैक्षिकसत्रदेखि नेपाल भाषामा शिक्षण अनिवार्य गर्ने भएको छ । यसका लागि विद्यालयका शिक्षकहरुलाई तालिम समेत दिइएको छ । तालिमका क्रममा केवल भाषा मात्रै सिकाउने नभै नेवार संस्कृति, रितीरिवाज, धर्म, सामाजिक कार्य तथा अन्य विविध पक्षलाई समेटेर शिक्षक–शिक्षिकालाई दिइएको तालिम निकै प्रभावकारी रह्यो ।

उपत्यकाको रैथाने जातिको भाषा, धर्म, संस्कृति, परम्परा, यहाँको रहनसहनको मौलिकता अझै पनि कायमै छ । तर, बढ्दो आधुनिकतासंगै भाषा बोल्नेहरुको संख्यामा कमी आइरहेको छ । अझ “रञ्जना लिपी” लेख्न र पढ्नसक्नेहरु निकै कम छन् । यस्तोमा देवनागरी लिपिमै भए पनि नेपाल भाषामा उनीहरुको विविध पक्षको अध्ययन–अध्यापन गराउने कार्यको सुरुवात हुनु सुखद् पक्ष हो ।

काठमाडौं महानगरले नेपाल भाषामा अध्ययनका लागि पाठ्यक्रम तयार गरेर तालिम समेत उपलब्ध गराइएको छ । अब देशका हरेक भाषालाई यसै गरी संरक्षण गर्ने र सोही अनुसारको अध्ययन–अध्यापनको वातावरण बनाउने जमर्को गर्नुपर्छ । हुन त धेरै स्थानीय तहहरुले आफ्नो पाठ्यक्रम लागू गरेका छन्, तर त्यहाँ भाषालाई कति प्राथमिकता दिइएको छ भन्ने महत्वपूर्ण पक्ष छ । किनभने विशेष हरेक मानिसको पहिचान उसको भाषामा हुन्छ, उसले आफ्नो भाषामा आफ्नो धर्म, संस्कृति, चाडपर्वहरुको अध्ययन गर्न पायो भने पक्कै पनि गर्वको अनुभूत गर्नेछ । अंग्रेजी भाषामा ‘यमोरी’को बारेमा पढेर के बुझ्ला ? अर्को महत्वपूर्ण कुरा के हो भने भाषा अध्ययनसंगै लिपीमा पनि अभ्यास गराउने योजना बनेन भने बोलीचालीमा भाषा त बच्छ तर लिपी हराउँदै जान्छ । नेपाल भाषामा लेखिने कतिपय शब्दहरुमा प्रयोग हुने चिन्हहरु देवनागरी लिपीमा हुँदैन । तसर्थ लिपीको पनि संरक्षण र विकास अनिवार्य शर्त हो ।

नेपाल भाषा जस्तै संस्कृत भाषा नेपालको लागि सबभन्दा महव्वपूर्ण पक्ष हो । सम्पूर्ण भाषाहरुको मातृभाषा भनिने संस्कृत सबभन्दा बढी अपहेलित भएको समयमा यसका अभ्यासकर्ताहरुले पनि सोही अनुसारको कदम चाल्नु आवश्यक छ । संस्कृत अध्ययन गर्न चाहनेहरुका लागि केवल कर्मकाण्ड मात्र पढाउने हैन कि भाषा बोल्न, लेख्न, बहस गर्नसक्ने बनाउनुका साथै वेद, उपनिषदहरुको व्याख्या गर्नसक्ने बनाउनुपर्दछ ।

भाषामा माटोको अर्थात् आफ्नो प्रकृतिको सुगन्ध हुन्छ । जब मानिसलाई माटोको सुगन्धको आभास हुन्छ तब उसले आफ्नोपनको खोजी गर्न थाल्छ । आफ्नोपनको खोजी आफ्नै भाषाबाट मात्रै सम्भव छ । नेवारी संस्कृतिका चाडपर्वहरुको जानकारी अंग्रेजी वा अन्य भाषामा दिने कि नेवारी भाषामै भन्ने अहं सवालकाबीच भाषा अध्यापन प्रशिक्षणले नेपाल भाषाको विकासमा टेवा त पु¥याएको छ तर यसका कमजोरीहरु भने रहेका छन् ।

यो व्यवहारिक कमजोरी बाहेक भाषा प्रशिक्षण आवश्यक थियो, अति उपयोगी सावित रह्यो भन्न कुनै कञ्जुस्याई गर्नु पर्दैन । विगतमा पनि मैले लेखेकै थिए मातृभाषाको शिक्षा किन आवश्यक छ भनेर । यसको महत्व अहिले पुष्टि भएको छ ।

यो पनि पढ्नुहोस्

यसकारण महत्वपूर्ण छ मातृभाषाको शिक्षा…

तालिम सम्पन्न भएलगत्तै तत्काल कक्षा संचालन गर्नुपर्ने र परीक्षा समेत लिनुपर्ने निर्देशनले भने शिक्षक–शिक्षिका र विद्यार्थी दुबैलाई मानसिक दवाव सिर्जना गरेको छ । शैक्षिकसत्र समाप्त हुन एक महिनामात्रै बाँकी रहेको समयमा १०० पूर्णङ्कको नेपाल भाषा कक्षा संचालन गर्नु कति सम्भव होला र यसले विद्यार्थीहरुमा कस्तो असर गर्ला भन्नेतिर आयोजकले त्यति ध्यान नदिएको जस्तो मेरो बुझाई छ ।

शिक्षण कार्यमा मेरो लामो समयको अनुभवले निकालेको निचोड के हो भने शिक्षा आफ्नोपनको हुनुपर्छ आयातित हैन । आयातित शिक्षाले मानिसलाई अक्षर चिन्ने मात्र बनाउँछ भने आफ्नोपनको शिक्षाले मानिसलाई बुद्धिमान बनाउँछ । आफ्नोपनको शिक्षाका लागि आफ्नै भाषा, संस्कृति, परम्पराको जगमा टेकेर अध्ययन–अध्यापन गराउनुपर्दछ ।

(लेखक श्रेष्ठ उर्सा मेजर चिल्ड्रेन्स एकेडेमी खुसिंबुका संचालक सदस्य हुनुहुन्छ)

प्रतिक्रिया राख्नुहोस्

सम्बन्धित खबर

Back to top button

Adblock Detected

Please turn off the Ad Blocker go get the website work properly.