जापानमा जनसंख्या घट्दो, वृद्ध नागरिक बढ्दो

टोकियो । जापानमा जनसंख्या घट्ने क्रम थप तीव्र बन्दै गएको छ भने वृद्ध नागरिकको हिस्सा अहिलेसम्मकै उच्च तहमा पुगेको छ। सन् २०२५ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार जापानको कुल जनसंख्या पाँच वर्षको अवधिमा २.५ प्रतिशतले घटेको छ।

यससँगै मुलुकमा घट्दो जन्मदर, वृद्ध जनसंख्या र श्रमशक्तिको अभाव जापानका प्रमुख जनसांख्यिक चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।

जापानको आन्तरिक मामिला तथा सञ्चार मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको जनगणना विवरणअनुसार सन् २०२५ अक्टोबर १ मा विदेशी नागरिकसहित जापानको कुल जनसंख्या करिब १२ करोड २९ लाख रहेको थियो।

सन् २०२० को जनगणनाको तुलनामा यो संख्या करिब ३१ लाख ७० हजारले कम हो। सन् १९२० देखि प्रत्येक पाँच वर्षमा हुँदै आएको राष्ट्रिय जनगणनामा जनसंख्या घटेको यो लगातार तेस्रो पटक हो। सन् २०१५ मा पहिलोपटक जनसंख्या घटेको थियो भने त्यसयता गिरावट निरन्तर छ।

कुल जनसंख्यामध्ये करिब ५ करोड ९७ लाख पुरुष र ६ करोड ३२ लाख महिला छन्। जनसंख्या घटिरहेको अवस्थामा महिलाको संख्या पुरुषको तुलनामा करिब ३४ लाखले बढी रहेको देखिएको छ।

त्यस्तै, जापानी नागरिकको संख्या मात्र हेर्दा गिरावट अझ तीव्र छ। पछिल्लो जनगणनामा जापानी नागरिकको संख्या ३.५ प्रतिशतले घटेर करिब ११ करोड ९१ लाखमा झरेको छ।

यसको विपरीत जापानमा बसोबास गर्ने विदेशी नागरिकको संख्या भने तीव्र रूपमा बढेको छ। पाँच वर्षको अवधिमा विदेशी बासिन्दाको संख्या ३९.८ प्रतिशतले बढेर करिब ३८ लाख ४० हजार पुगेको द जापानन टाइम्सले जनाएको छ।

विदेशी बासिन्दामध्ये चिनियाँ नागरिकको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो २४ प्रतिशत छ। त्यसपछि भियतनामी १५.९ प्रतिशत तथा दक्षिण र उत्तर कोरियाली नागरिकको हिस्सा १०.४ प्रतिशत रहेको छ।

वृद्ध जनसंख्या उच्चतम तहमा

जापानको जनसांख्यिक परिवर्तनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वृद्ध नागरिकको बढ्दो संख्या हो। सन् २०२५ को जनगणनाअनुसार ६५ वर्ष वा सोभन्दा माथिका नागरिक कुल जनसंख्याको २९.४ प्रतिशत पुगेका छन्। सन् २०२० मा यस्तो जनसंख्या २८.५ प्रतिशत थियो। पाँच वर्षमै वृद्ध नागरिकको हिस्सा करिब एक प्रतिशत बिन्दुले बढेको हो।

यद्यपि, जापान सरकारको सन् २०२६ सेप्टेम्बरको पछिल्लो अनुमानले ६५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसंख्या कुल जनसंख्याको २९.६ प्रतिशत पुगेको देखाएको छ। सो तथ्यांकअनुसार करिब ३ करोड ६२ लाख ४० हजार मानिस ६५ वर्ष वा सोभन्दा माथिका छन्, जुन जापानमा अहिलेसम्मकै उच्च हिस्सा हो।

४ करोडभन्दा बढी जनसंख्या भएका ३९ मुलुकको तुलनामा पनि जापानमा ६५ वर्ष वा सोभन्दा माथिका नागरिकको हिस्सा सबैभन्दा बढी रहेको The Japan Times ले उल्लेख गरेको छ। इटालीमा यस्तो जनसंख्या २५.६ प्रतिशत, जर्मनीमा २४.२ प्रतिशत र फ्रान्समा २२.९ प्रतिशत रहेको छ।

४७ प्रान्तमध्ये टोकियोमा मात्रै जनसंख्या बढ्यो

जापानका ४७ प्रान्तमध्ये टोकियोले मात्र जनसंख्या वृद्धि दर्ज गरेको छ। सन् २०२० को तुलनामा टोकियोको जनसंख्या करिब १ लाख ९८ हजार ६२५ अर्थात् १.४१ प्रतिशतले बढेर १ करोड ४२ लाख ४६ हजार २१९ पुगेको टोकियो महानगर सरकारले जनाएको छ।

अन्य प्रान्तमा भने जनसंख्या घटेको छ। यसअघि जनसंख्या बढिरहेका साइतामा, चिबा, कानागावा, आइची, शिगा, फुकुओका र ओकिनावा पनि पछिल्लो जनगणनामा घट्दो जनसंख्या भएका प्रान्तमा परेका छन्। बाँकी ३९ प्रान्तमा जनसंख्या गिरावट अझ तीव्र भएको The Japan Times ले जनाएको छ।

टोकियोमा जनसंख्या बढ्नुमा रोजगारी, शिक्षा, व्यवसाय तथा सेवा–सुविधाका कारण देशका अन्य भागबाट मानिसको बसाइँसराइसँगै विदेशी नागरिकको बढ्दो उपस्थितिले पनि भूमिका खेलेको देखिन्छ। तर राजधानीभित्रै पनि साना परिवारको प्रवृत्ति बढिरहेको छ। जनगणनाअनुसार जापानभर औसत घरपरिवारको आकार २.१ सदस्यमा झरेको छ भने टोकियोमा यो १.८५ सदस्य मात्र छ।

घट्दो जनसंख्या र बढ्दो सामाजिक सुरक्षा चुनौती

जनसंख्या घट्नु र वृद्ध नागरिकको संख्या बढ्नुले जापानको श्रम बजार, सामाजिक सुरक्षा प्रणाली, स्वास्थ्य सेवा तथा दीर्घकालीन हेरचाह प्रणालीमाथि दबाब बढाइरहेको छ। काम गर्ने उमेरका मानिसको संख्या घट्दै जाँदा उद्योग तथा सेवा क्षेत्रमा आवश्यक जनशक्ति जुटाउन कठिनाइ बढिरहेको छ।

यसै कारण जापानले विदेशी श्रमिकलाई आकर्षित गर्ने नीति विस्तार गर्दै आएको छ। पछिल्ला वर्षमा स्वास्थ्य सेवा, वृद्ध हेरचाह, निर्माण, कृषि, खाद्य सेवा तथा अन्य क्षेत्रमा विदेशी कामदारको भूमिका बढेको छ। विदेशी बासिन्दाको बढ्दो संख्या पनि जापानको घट्दो स्वदेशी जनसंख्याबीच श्रम बजारको आवश्यकता पूरा गर्ने प्रयाससँग जोडिएको छ।

जापानी नागरिकको संख्या लगातार घटिरहेको तथ्यले भने समस्या केवल श्रमशक्तिको अभावमा सीमित नरहेको देखाउँछ। जन्मदर न्यून हुनु, विवाह तथा सन्तान जन्माउने उमेर पछाडि सर्नु र औसत आयु लामो हुनुजस्ता कारणले जापानको जनसांख्यिक संरचना नै परिवर्तन भइरहेको छ।

यसको असर सामाजिक सुरक्षामा पनि देखिएको छ। वृद्ध नागरिकको संख्या बढ्दै जाँदा पेन्सन, स्वास्थ्य उपचार र दीर्घकालीन हेरचाहमा राज्यको खर्च बढ्ने तथा त्यसको भार तुलनात्मक रूपमा सानो हुँदै गएको कामकाजी जनसंख्यामाथि पर्ने चुनौती थपिँदै गएको छ।

परिवारको आकार पनि सानो हुँदै

जनसंख्या घट्नुका साथै जापानमा परिवारको औसत आकारसमेत निरन्तर घटिरहेको छ। पछिल्लो जनगणनामा जापानमा कुल घरपरिवारको संख्या करिब ५ करोड ७३ लाख पुगे पनि औसत घरपरिवारको आकार २.१ सदस्यमा झरेको छ। सन् २०२० मा यो औसत २.२१ सदस्य थियो।

यसले जापानमा एकल व्यक्ति बसोबास गर्ने परिवार तथा साना परिवारको संख्या बढिरहेको संकेत गर्छ। टोकियोमा औसत परिवारको आकार देशभरकै सबैभन्दा कम १.८५ सदस्य रहेको छ भने यामागातामा सबैभन्दा बढी २.४१ सदस्य छ।

जापानका लागि दीर्घकालीन चुनौती

जनसंख्या घट्ने र वृद्ध नागरिक बढ्ने प्रवृत्ति तत्काल रोकिने सम्भावना कम देखिन्छ। जापानी नागरिकको जनसंख्या सन् २००९ मा उच्चतम बिन्दुमा पुगेपछि लगातार घटिरहेको छ। सन् २०२६ जनवरी १ सम्म जापानमा बसोबास गर्ने जापानी नागरिकको संख्या १२ करोडभन्दा तल झरेर ११ करोड ९७ लाख ४० हजारमा पुगेको थियो। यो ४२ वर्षयताकै पहिलोपटक १२ करोडभन्दा तल झरेको अवस्था हो।

यसरी हेर्दा जापान एकातिर विश्वकै उच्च आयु भएका समाजमध्ये एकका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ भने अर्कोतर्फ घट्दो जन्मदर र जनसंख्याका कारण श्रमशक्ति, आर्थिक वृद्धि र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई दीर्घकालीन रूपमा कसरी टिकाउने भन्ने चुनौतीसँग जुधिरहेको छ।

जनसंख्या घट्दो क्रममा रहे पनि जापानमा विदेशी नागरिकको संख्या बढिरहेको तथ्यले भने आगामी दिनमा आप्रवासन तथा विदेशी श्रमिकसम्बन्धी नीति देशको अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनाका लागि अझ महत्वपूर्ण बन्ने संकेत गरेको छ।