जलवायु संकटमा महासागर : मृत्युको उल्टो गन्ती

विश्वका महासागर केही वर्षअघिका जस्ता छैनन्। तिनमा तीव्र परिवर्तन भइरहेको छ। समुद्रमा अक्सिजनको मात्रा अत्यन्त न्यून वा समाप्त भएका क्षेत्र अर्थात् ‘हाइपोक्सिक डेड जोन’को संख्या सन् २००० मा १५० रहेकामा सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा ५०० भन्दा बढी पुगेको छ। अर्थात् यस्ता क्षेत्रको संख्या ३०० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको छ।

जलवायु परिवर्तनले महासागरको स्वरूप नै परिवर्तन गरिरहेको वैज्ञानिक निष्कर्ष छ। समुद्रले सन् १९७० यता पृथ्वीमा बढेको अतिरिक्त तापको करिब ९० प्रतिशत सोसेको छ। यसले अहिलेसम्म पृथ्वीको वायुमण्डलमा तापक्रम वृद्धि अझ भयावह हुनबाट केही हदसम्म जोगाएको छ। समुद्रले यति ठूलो मात्रामा ताप नसोसेको भए पृथ्वीको तापक्रम अहिलेको भन्दा अत्यन्तै उच्च हुने थियो।

स्क्रिप्स इन्स्टिच्युसन अफ ओसियनोग्राफीले उद्धृत गरेको एक अध्ययनअनुसार सन् १९५५ देखि २०१० सम्म समुद्रको माथिल्लो दुई हजार मिटर तहले सोसेको ताप वायुमण्डलले सोसेको भए पृथ्वीको तापक्रम औद्योगिक युगअघिको स्तरभन्दा ३६ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्न सक्ने थियो। अहिले विश्व औसत तापक्रम औद्योगिक युगअघिको तुलनामा करिब १.५ डिग्री सेल्सियस माथि पुगेको अवस्थामा समेत यसको प्रभाव गम्भीर छ।

महासागर र पृथ्वीको विगतको विनाश

समुद्री जीवविज्ञानीहरूले अहिले देखिएका परिवर्तनलाई पृथ्वीको विगतमा भएका सामूहिक विलुप्तिका घटनासँग तुलना गर्न थालेका छन्। करिब २५ करोड २० लाख वर्षअघि भएको पर्मियन–ट्रायसिक सामूहिक विलुप्तिका क्रममा समुद्री जीवको करिब ९६ प्रतिशत प्रजाति समाप्त भएका थिए। अध्ययनहरूले त्यस घटनामा तापक्रम वृद्धि र अक्सिजनविहीन समुद्री पानीले जीवको जैविक क्षमतामा पारेको असरलाई प्रमुख कारणका रूपमा औँल्याएका छन्।

आज मानव गतिविधिबाट भइरहेको जलवायु परिवर्तनले पनि समुद्रलाई त्यस्तै तापक्रम वृद्धि र अक्सिजन कमीको अवस्थातर्फ धकेलिरहेको छ। यसले समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा गम्भीर जोखिम निम्त्याएको छ।

निलो ह्वेलको मौन सङ्केत

निलो ह्वेललाई पृथ्वीका सबैभन्दा ठूला जीवमध्ये एक मानिन्छ। तर समुद्रमा भइरहेको परिवर्तनले यस्ता विशाल जीवसमेत खाद्य संकटमा पारिरहेको छ।

जलवायु परिवर्तन रोक्न विश्वका विभिन्न मुलुकले नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी बढाइरहेका छन्। कार्बन उत्सर्जन वृद्धिको दर केही हदसम्म नियन्त्रणमा आएको भए पनि वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा अझै बढिरहेको छ। उत्सर्जनको प्रत्येक अतिरिक्त मात्राले पृथ्वीलाई थप तताइरहेको छ।

जलवायु संकटबारे अध्ययन गरिरहेका वैज्ञानिकहरू र विज्ञहरूको एउटा धारणा छ—समय निकै कम भइसकेको छ। केही वैज्ञानिकले अवस्था अत्यन्त गम्भीर भइसकेको बताइरहेका छन्। यद्यपि, अहिले पनि कार्बन डाइअक्साइड हटाउने र उत्सर्जन घटाउने प्रयासलाई तीव्र बनाउनु आवश्यक छ। तर वायुमण्डलमा पुगिसकेको कार्बन डाइअक्साइड ठूलो मात्रामा हटाउने प्रविधि अझै पर्याप्त प्रभावकारी र व्यापक बन्न सकेको छैन।

यसबीच समुद्री तापक्रम बढ्दै जाँदा समुद्री तापलहर अर्थात् ‘मरीन हिटवेभ’ पनि बढी बारम्बार, लामो समयसम्म र उच्च तापक्रमसहित देखा पर्न थालेका छन्। सन् १९४० को दशकयता यस्ता तापलहरको औसत अवधि करिब तीन गुणा बढेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। कतिपय घटनामा समुद्रको तापक्रम पाँच डिग्री सेल्सियससम्म बढेको पाइएको छ।

समुद्री तापक्रममा यस्तो असामान्य वृद्धि समुद्री खाद्य शृंखलाका सूक्ष्म जीवदेखि ठूला सिकारी जीवसम्म फैलिने असरको संकेत हो। हजारौँ किलोमिटर यात्रा गर्न सक्ने ह्वेलले समेत पर्याप्त खाना भेट्न नसक्नु समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा व्यापक परिवर्तन भइरहेको सङ्केत हो।

तातो हुँदै गएको समुद्र र अक्सिजनको संकट

पानीको तापक्रम प्रत्येक एक डिग्री सेल्सियस बढ्दा त्यसमा घुल्न सक्ने अक्सिजनको मात्रा करिब दुई प्रतिशतले घट्छ। पाँच डिग्री सेल्सियससम्मको ताप वृद्धि समुद्री जीवका लागि अत्यन्त गम्भीर बन्न सक्छ। चिसो रगत भएका समुद्री जीवको शरीरमा तापक्रम बढेसँगै चयापचयको गति बढ्छ र उनीहरूलाई थप अक्सिजन आवश्यक पर्छ। तर यही समयमा पानीमा अक्सिजनको मात्रा घटिरहेको हुन्छ।

यसको परिणामस्वरूप समुद्रमा ‘हाइपोक्सिक डेड जोन’ अर्थात् अक्सिजनको मात्रा यति कम हुने क्षेत्र विस्तार हुन्छ, जहाँ अधिकांश समुद्री जीव बाँच्न सक्दैनन्। संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार यस्ता मृत क्षेत्र अहिले करिब ४५ लाख वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएका छन्, जुन क्षेत्रफल दक्षिणपूर्वी एसियाका सम्पूर्ण भूभागको हाराहारीमा हुन्छ।

भोकले मर्दैछन् ग्रे ह्वेल

समुद्री परिवर्तनको अर्को गम्भीर संकेत ग्रे ह्वेलको घट्दो संख्या हो। सन् २०२६ मा मेक्सिकोदेखि अलास्कासम्म अमेरिकाको पश्चिमी तटमा १८७ वटा ग्रे ह्वेल मृत अवस्थामा भेटिएका छन्।

एक समय लगभग लोप हुने अवस्थामा पुगेको ग्रे ह्वेलको संख्या पुनः बढेर सन् २०१६ सम्म करिब २७ हजार पुगेको थियो। तर सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा यो संख्या घटेर करिब १३ हजारमा पुगेको छ।

ग्रे ह्वेल करिब ४९ फिटसम्म लामो र ९० हजार पाउन्डसम्म तौलको हुन सक्छ। यसको तौल करिब आधा दर्जन हात्तीको बराबर हुन्छ।

ग्रे ह्वेलको संख्या दशकौँमा बढ्ने–घट्ने प्राकृतिक चक्रमा रहने गरेको थियो। कुनै समयमा संख्या ३० हजार हाराहारी पुग्ने र पछि १३ हजारसम्म घट्ने तथा पुनः १८ हजारसम्म बढ्ने क्रम देखिन्थ्यो। तर अहिलेको गिरावट पहिलेको चक्रभन्दा फरक र चिन्ताजनक रहेको समुद्री वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

आर्कटिक बरफ पग्लिँदा खाद्य शृंखला प्रभावित

ग्रे ह्वेलको आहार आर्कटिक समुद्री बरफ र त्यसको मुनि हुर्कने शैवालसँग जोडिएको छ। शैवाल मरेर समुद्रको सतहबाट तल झर्दा क्रस्टेसियन समूहका साना जीवले त्यसलाई खान्छन्। ती जीवको संख्या बढेपछि ग्रे ह्वेलका लागि पर्याप्त आहार उपलब्ध हुन्छ।

तर जलवायु परिवर्तनका कारण आर्कटिक समुद्री बरफ पहिलेभन्दा धेरै छिटो र मौसमको सुरुवाती चरणमै पग्लिन थालेको छ। यसले खाद्य शृंखला नै प्रभावित गरेको छ।

‘आइसीईएस जर्नल अफ मरीन साइन्स’मा प्रकाशित एक अध्ययनले दशकौँको ग्रे ह्वेल मृत्यु र आर्कटिक क्षेत्रमा पाइने क्रस्टेसियन जीवको जैविक मात्राबीच गहिरो सम्बन्ध देखाएको छ। अध्ययनअनुसार दुवैको अवस्था एकै किसिमले घटबढ हुने गरेको छ।

ओरेगन स्टेट युनिभर्सिटीका समुद्री स्तनधारी अध्ययनसम्बन्धी अनुसन्धानकर्ता जोसुआ स्टेवार्टका अनुसार विगतमा जस्तो ग्रे ह्वेलको संख्या छिटो पुनः बढ्ने संकेत अहिले देखिएको छैन। उनका अनुसार समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीले पहिले जति ठूलो संख्यामा ग्रे ह्वेललाई धान्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको देखिन्छ।

यसको असर नयाँ पुस्तामा समेत परेको छ। सन् २०२५ मा करिब ८५ वटा ग्रे ह्वेलका बच्चा जन्मिएको अनुमान छ, जबकि सन् २०१४ मा यो संख्या करिब १ हजार ६ सय थियो।

समुद्री खाद्य शृंखलाको आधारमै संकट

अण्टार्कटिकाको समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा क्रिल अत्यन्त महत्वपूर्ण जीव हो। साना झिंगाजस्ता देखिने यी जीव ह्वेल, सिल, पेन्गुइन र समुद्री चराका लागि प्रमुख आहार हुन्। यस अर्थमा क्रिल अण्टार्कटिकाको सम्पूर्ण खाद्य शृंखलाको महत्वपूर्ण आधार हो।

तर दक्षिणी महासागरमा औद्योगिक ट्रलिङ बढ्दै जाँदा प्रत्येक वर्ष ठूलो परिमाणमा क्रिल निकालिँदैछ। यसको प्रयोग फार्ममा पालिएका साल्मनका लागि आहार तथा मानव उपभोगका विभिन्न उत्पादनमा हुने गरेको छ।

समुद्री तापक्रम वृद्धि र अत्यधिक माछा मार्ने गतिविधि एकैसाथ अघि बढ्दा समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमाथिको दबाब थप बढेको छ।

क्यालिफोर्नियाको तटमा पनि समुद्री जीवजन्तुको अवस्था चिन्ताजनक देखिएको छ। सान फ्रान्सिस्कोको KRON4 समाचारका अनुसार समुद्री सिंहहरू शैवालबाट उत्पन्न विषाक्त पदार्थका कारण मरिरहेका छन् भने समुद्री चराहरू पर्याप्त माछा नपाउँदा भोकमरीमा परेका छन्।

सान्ता क्रुजस्थित नेटिभ एनिमल रेस्क्युका अनुसार कमजोर र कुपोषित अवस्थामा ठूलो संख्यामा समुद्री चराहरू किनारमा आउन थालेका छन्। समुद्रमा आहार खोज्ने यस्ता चराहरू किनारमा अत्यन्त कमजोर अवस्थामा भेटिनु उनीहरूको खाद्य स्रोतमा पहुँच कठिन बन्दै गएको संकेत हो।

अस्ट्रेलियादेखि दक्षिणपूर्वी एसियासम्म असर

अस्ट्रेलियाको पश्चिमी तटमा सन् २०२५ मा समुद्री तापलहरका कारण ठूलो संख्यामा माछा मरेका थिए। त्यस क्षेत्रको समुद्री सतहको तापक्रम दीर्घकालीन औसतभन्दा चारदेखि पाँच डिग्री सेल्सियससम्म बढी पुगेको थियो।

अस्ट्रेलियन मरीन कन्जर्भेसन सोसाइटीका अनुसार पश्चिमी अस्ट्रेलियाको पिलबारा तटमा ३० हजारभन्दा बढी माछा मरेर किनारमा आएका थिए। समुद्री तापलहरले कोरललगायतका समुद्री जीवमा समेत गम्भीर असर पारेको थियो।

दक्षिणपूर्वी एसियामा सन् २०२६ मा प्रकाशित एक अध्ययनले थाइल्यान्डको समुद्री क्षेत्रमा ह्वेल र डल्फिनको मृत्यु दीर्घकालीन रूपमा बढ्दै गएको देखाएको छ। विशेषगरी थाइल्यान्डको माथिल्लो खाडीमा यस्तो प्रवृत्ति बढी देखिएको र त्यसलाई चरम वातावरणीय परिवर्तनसँग जोडिएको अध्ययनले जनाएको छ।

माछा फार्मसमेत तापक्रमको चपेटामा

समुद्रमा मात्र होइन, जलवायु परिवर्तनको असर कृत्रिम रूपमा सञ्चालन गरिएका माछा फार्ममा समेत देखिन थालेको छ।

हंगेरीका ठूला माछा पालन केन्द्रमध्ये एकमा यसै गर्मीमा सयौँ टन माछा मरे। फार्म सञ्चालकका अनुसार युरोपमा देखिएको अत्यधिक गर्मीका कारण कम गहिराइको पानी छिटो तातेपछि करिब ३०० देखि ३५० टन माछा मरेका थिए।

दक्षिण कोरियाको पोहाङमा समुद्री तापलहरका कारण २७ वटा जलकृषि केन्द्रमा पालिएका करिब ८ लाख १० हजार माछा मरेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ। तापक्रम घटाउन नसकिए बाँकी माछालाई जोगाउन कठिन हुने अवस्था देखिएको थियो।

समुद्री जीवको संख्या घट्दै गएपछि भविष्यमा मानव खाद्य सुरक्षाका लागि जलकृषिमा निर्भर हुने अपेक्षा बढेको छ। तर जलकृषि पनि तापक्रम वृद्धिको प्रभावबाट सुरक्षित नरहेको पछिल्ला घटनाले देखाएका छन्।

समुद्रले अब ‘ऋण’ फिर्ता माग्दैछ?

फोर्ब्समा प्रकाशित एक विश्लेषणले महासागरले दशकौँदेखि मानव गतिविधिबाट उत्पन्न अतिरिक्त तापलाई चुपचाप सोसिरहेको उल्लेख गर्दै त्यसलाई अब ‘ढिलो भएको ऋण फिर्ता माग्ने’ अवस्थासँग तुलना गरेको छ।

समुद्रको असामान्य तापक्रमले एल निनोको प्रभावलाई बलियो बनाउन सक्ने, वर्षाको स्वरूपमा परिवर्तन ल्याउने, खडेरी बढाउने, कोरल रिफ नष्ट गर्ने तथा माछाको बसोबास क्षेत्र परिवर्तन गर्ने जोखिम बढाएको छ।

समुद्रले मानवतालाई केही समय दिएको छ। तर त्यो समय कति बाँकी छ भन्ने प्रश्न अहिले अझ गम्भीर बन्दै गएको छ। समुद्रलाई थप ताप सोस्न बाध्य पारिरहने हो भने त्यसको असर समुद्री जीवनमा मात्र सीमित नरहने स्पष्ट हुँदै गएको छ।

अब के गर्ने ?

जलवायु संकटको मूल कारणमध्ये एक मानव गतिविधिबाट हुने कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन हो। त्यसैले उत्सर्जन घटाउने प्रतिबद्धतालाई प्रभावकारी कार्यान्वयनमा लैजानु र पहिले नै वायुमण्डलमा पुगिसकेको कार्बन डाइअक्साइड घटाउने प्रविधि विकास गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

लेखकले आगामी नोभेम्बर ९ देखि २० सम्म टर्कीको अन्ताल्यामा हुने संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलवायु सम्मेलन (कोप–३१) ले कार्बन उत्सर्जन कटौतीका लागि देशहरूले प्रस्तुत गर्ने राष्ट्रिय प्रतिबद्धता (एनडीसी) लाई केवल स्वैच्छिक प्रतिबद्धतामा सीमित राख्ने कि त्यसलाई कार्यान्वयन गराउने प्रभावकारी संयन्त्र निर्माण गर्ने भन्ने प्रश्न उठाएका छन्।

महासागरमा भइरहेको परिवर्तनले एउटा गम्भीर प्रश्न अगाडि ल्याएको छ—मानव समाजले कहिलेसम्म पर्खिन सक्छ?

समुद्रको तापक्रम बढिरहेको छ, अक्सिजन घटिरहेको छ, खाद्य शृंखला कमजोर हुँदैछ र समुद्री जीवहरू क्रमशः संकटमा पर्दैछन्। त्यसैले महासागरको वर्तमान अवस्था केवल समुद्री वातावरणको समस्या होइन; यो मानव सभ्यताको खाद्य सुरक्षा, अर्थतन्त्र र भविष्यसँग जोडिएको जलवायु संकटको अर्को गम्भीर संकेत हो। (काउन्टरकरेन्ट्स)