यही भदौ १० गते नेपालचीन सीमास्थित भोटेकोशी नदीमा आएको अकस्मातको बाढीले नेपालमा अकल्पनीय जनधनको क्षति भयो । मौसम पूर्वसूचना प्रणालीभन्दा बाढीबाट भएको यो विनाशपछि विश्वभर जलवायु परिवर्तनको असरबारे नयाँ बहस सुरु भएको छ ।
भोटेकोशी विपदपछि जलवायु परिवर्तनका कारण भैरहेको विश्व तापक्रम वृद्धिको असर अब केवल वैज्ञानिक बहसको विषय मात्र नरही प्रत्यक्ष रूपमा देखिन थालेको यथार्थता रहेको अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु विश्लेषकहरुले औंल्याइरहेका छन् ।
यसै सन्दर्भमा काउण्टरकरेन्टका लागि अमेरिकी लेखक, विश्लेषक तथा वातावरण, जलवायु परिवर्तन, ऊर्जा र विश्व अर्थतन्त्रसम्बन्धी विषयमा लेख्ने स्वतन्त्र टिप्पणीकार रबर्ट हन्जिकरले लेखको नेपालीमा भावानुवाद यहाँ प्रस्तुत छ ।
भोटेकोशी क्षेत्रमा हालै आएको विनाशकारी बाढीले फेरि एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ, के जीवाश्म इन्धनबाट हुने कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जनका कारण तीव्र बनेको जलवायु परिवर्तन नै यस्तो विपद्को मुख्य कारण हो ?
हिमालय क्षेत्रलाई समेट्ने हाई माउन्टेन एसियामा हजारौँ हिमनदी (विस्तारै विशाल हिमतालमा रूपान्तरण भइरहेका छन्। वैज्ञानिकहरूका अनुसार तीमध्ये धेरै भविष्यका “टाइम बम” हुन्, जुन कुनै पनि बेला फुटेर तलका बस्ती र पूर्वाधारमा ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्छन्।
अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ साउथ फ्लोरिडाका भूगर्भशास्त्रका प्राध्यापक जेसन गुली, जो हिमनदीको जलप्रणालीका विशेषज्ञ हुन्, भोटेकोशीको हालैको घटना आगामी दिनमा आउनसक्ने अझ ठूला विपद्को चेतावनी भएको बताउनुहुन्छ।
सन् २००५ यता उहाँले नेपालको खुम्बु क्षेत्रमा छ पटक अनुसन्धान भ्रमण गरी हिमनदी कसरी फुटेर जोखिमपूर्ण हिमतालमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने विषयमा अध्ययन गर्दै आउनुभएको छ।
भोटेकोशी विपद् कसरी भयो ?
वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार पहाडको माथिल्लो भागबाट हिमनदीको ठूलो खण्ड छुट्टिएर करिब चार हजार फिट तल खस्यो र चीनतर्फ भोटेकोशी नदीको सहायक खोलामा ठोक्कियो।
सुरुमा यसलाई भूकम्प ठानिए पनि पछि यो ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको भू–कम्पन भएको पुष्टि भयो। त्यसको केही क्षणमै ढुङ्गा, माटो, हिउँ र पानीको विशाल भेलले केरुङ क्षेत्रमा रहेको संरचनालाई बगाउँदै भोटेकोशी उपत्यकातर्फ तीव्र गतिमा प्रवेश गरेको थियो।
हिमताल किन बन्दैछन् ?
हजारौँ वर्षमा बनेका हिमनदीहरूले उपत्यकामा ढुङ्गा र माटोको विशाल थुप्रो (मोरेन) तयार पारेका छन्। यी प्राकृतिक बाँधले अहिले पग्लिएको हिउँको पानी थुनेर ठूला हिमताल बनाइरहेका छन्।
तर तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिन्छन्। पानीको मात्रा बढ्दै जाँदा मोरेनले त्यसलाई थेग्न सक्दैन र अन्ततः बाँध फुटेर भीषण बाढी आउँछ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार नेपालमा देखिएको पछिल्लो घटना यही प्रक्रियाको एउटा उदाहरण हुन सक्छ।
अझै धेरै हिमताल फुट्ने जोखिम
विशेषज्ञहरूका अनुसार भोटेकोशीको पछिल्लो घटनामा पहिरोमुनि पहिलेबाट ठूलो हिमताल नदेखिएकाले यसको कारणबारे थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
कतिपय वैज्ञानिकको अनुमानमा चार हजार फिटबाट खसेको हिमनदीको विशाल टुक्रा ठोक्किँदा हिउँ तत्काल पानीमा परिणत भएको हुन सक्छ। यद्यपि एउटा कुरा भने स्पष्ट छ, यदि कार्बन उत्सर्जन घटाइएन भने भविष्यमा यस्ता बाढी अझ धेरै र अझ विनाशकारी हुनेछन्।
वैज्ञानिकहरूको प्रक्षेपणअनुसार जीवाश्म इन्धनबाट हुने कार्बन उत्सर्जन नियन्त्रण गर्न नसकिए सन् २१०० सम्म हिमालय, काराकोरम, पामिर, हिन्दुकुश र तियान सान क्षेत्रमा रहेका करिब ७५ प्रतिशत हिमनदी हराउन सक्छन्।
त्यसपछि हजारौँ नयाँ हिमताल बन्नेछन्, जसले तलका बस्तीलाई निरन्तर जोखिममा राख्नेछ।
२० वर्षको अध्ययनले देखायो भयावह अवस्था
३५ वटा अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान टोलीले गरेको २० वर्षे अध्ययन (२०००–२०२३) अनुसार विश्वभरका हिमनदीबाट प्रत्येक वर्ष औसत २७३ अर्ब टन हिउँ पग्लिरहेको छ। अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने अध्ययनको दोस्रो दशक (२०१२–२०२३) मा हिमनदी पग्लिने गति पहिलो दशकको तुलनामा ३६ प्रतिशतले बढेको छ।
अध्ययनअनुसार पहिलो दशकमा वार्षिक २३१ अर्ब टन हिउँ हराइरहेको थियो भने पछिल्लो दशकमा यो बढेर ३१४ अर्ब टन पुगेको छ।
अनुसन्धानले हिमनदीको क्षति ग्रिनल्यान्डको बरफभन्दा १८ प्रतिशत बढी र अन्टार्कटिकाको भन्दा दुई गुणाभन्दा बढी रहेको देखाएको छ, जसले समुद्री सतह वृद्धिमा हिमनदीको भूमिका अपेक्षाभन्दा ठूलो रहेको संकेत गर्छ।
दुई अर्ब मानिस जोखिममा
‘कार्बन ब्रीफ’का अनुसार विश्वको करिब २२ देखि २५ प्रतिशत जनसंख्या, अर्थात् करिब दुई अर्ब मानिस, हिमनदी वा हिमक्षेत्रबाट बग्ने नदीको तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।
विश्वको करिब १० प्रतिशत भूभागमा रहेका करिब दुई लाख हिमनदी पग्लिँदै जाँदा हिमताल विस्फोटजन्य बाढीको जोखिम निरन्तर बढिरहेको छ।
जीवाश्म इन्धन नै जलवायु संकटको मुख्य कारण
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको “अक्सफोर्ड ओपन क्लाइमेट चेन्ज जर्नल”मा प्रकाशित वैज्ञानिक चेतावनीअनुसार जीवाश्म इन्धन उद्योग नै जलवायु संकटको मुख्य स्रोत हो।
अनुसन्धानले कोइला, पेट्रोलियम र ग्यासको उत्खनन, प्रशोधन, ढुवानी तथा प्रयोगका प्रत्येक चरणबाट हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हुने, वातावरणीय विनाश बढ्ने, जैविक विविधता नष्ट हुने र मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्ने निष्कर्ष निकालेको छ।
प्रतिवेदनका अनुसार जीवाश्म इन्धनका कारण विश्वभर प्रत्येक वर्ष लाखौँ मानिसको अकाल मृत्यु भइरहेको छ भने खरबौँ डलर बराबरको आर्थिक क्षति भइरहेको छ।
साथै जीवाश्म इन्धन उद्योगले दशकौँदेखि गलत सूचना फैलाएर कार्बन उत्सर्जन घटाउने प्रयासलाई कमजोर बनाएको पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्