कांग्रेसभित्रको शक्ति संघर्ष : सतहमा देखिएको र भित्र लुकेको राजनीति

नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा पछिल्ला दिनहरू असाधारण गतिमा परिवर्तन हुँदै गएका छन् । पार्टीभित्र एकपछि अर्को घटनाक्रम जोडिँदै जाँदा विशेष र नियमित पार्टी अधिवेशनको बहस केवल संगठनात्मक विषयमा सीमित नरही शक्ति संघर्ष, नेतृत्वको वैधता र भविष्यको दिशासँग गाँसिन पुगेको छ ।

यही आन्तरिक हलचलको बीचमा एउटा संवेदनशील प्रश्न पनि फुत्किन थालेको छ—यी सबै घटनाक्रममा सेनाको कुनै भूमिका छ कि छैन ? प्रत्यक्ष आरोपभन्दा बढी शंका र व्याख्याका रूपमा उठेको यो प्रश्नले कांग्रेसभित्रको असहज मनोविज्ञानलाई भने प्रस्ट रूपमा उजागर गर्छ ।

पार्टी अधिवेशनको बहस मूलतः समय र प्रक्रियाको प्रश्न हो, तर यसको गहिराइमा नेतृत्वको निरन्तरता, शक्ति सन्तुलन र आगामी राजनीतिक यात्राको गणित लुकेको छ । नियमित अधिवेशनलाई समयमै नगर्ने आवाज र विशेष अधिवेशनमार्फत समयमै गरी वर्तमान नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउने चाहनाबीचको तानातानले पार्टीभित्र दुई स्पष्ट ध्रुव बनाएको छ । यही ध्रुवीकरणका कारण निर्णय प्रक्रिया जटिल बन्दै गएको छ र संगठनभित्र अविश्वासको वातावरण फैलिँदै गएको देखिन्छ ।

यही अविश्वासको परिवेशमा “सेनाको भूमिका” भन्ने विषय अनौपचारिक बहसमा घुस्न थालेको हो । केही नेताहरू र राजनीतिक टिप्पणीकारहरूले प्रयोग गर्ने “सेनाले आफ्नो भाग सुरक्षित गरिसक्यो” भन्ने भाष्य न त आधिकारिक छ, न त कुनै प्रमाणमा आधारित ।

तर यसले के संकेत गर्छ भने कांग्रेसभित्रको शक्ति संघर्ष यति गहिरो बन्दै गएको छ कि पार्टीभित्रै समाधान खोज्न नसकिएको अनुभूति फैलिन थालेको छ । जब आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर देखिन्छ, तब बाह्य शक्ति केन्द्रको कल्पना गरेर असन्तोष व्यक्त गर्ने प्रवृत्ति बलियो हुन्छ ।

वास्तविकतामा, नेपाली कांग्रेसको पार्टी अधिवेशन—चाहे विशेष होस् वा नियमित—एक विशुद्ध राजनीतिक र संगठनात्मक प्रक्रिया हो । यसमा सेनाको कुनै संवैधानिक, कानुनी वा औपचारिक भूमिका हुँदैन ।

नेपाली सेना राज्यको संरचना अन्तर्गत राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित संस्था हो, राजनीतिक दलको आन्तरिक जीवनसँग होइन । तर पनि सेनाको नाम जोडिनु आकस्मिक होइन । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा संकटका बेला गैरराजनीतिक संस्थाहरूलाई ‘स्थिर शक्ति’का रूपमा हेर्ने मनोविज्ञान विकास भएको छ, र यही मनोविज्ञान आज पनि पुनः देखापरिरहेको छ ।

कांग्रेसभित्र अहिले देखिएको अवस्था मूलतः नेतृत्वमाथिको विश्वास संकट हो । अधिवेशन कहिले र कसरी गर्ने भन्ने प्रश्नले पार्टीको भावी दिशा कसले तय गर्ने भन्ने मूल प्रश्नलाई छोएको छ । यही कारण बहस तीखो बन्दै गएको छ र भाष्यहरू तथ्यभन्दा भावनामा आधारित हुँदै गएका छन् । यस्तो अवस्थामा सेनाको नाम जोडिनु समस्या समाधानको संकेत होइन, बरु समस्या कति गहिरो छ भन्ने सूचक हो ।

यो बहसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ- के कांग्रेस पार्टी आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्व आफैं समाधान गर्न सक्षम छ, कि प्रत्येक संकटमा बाह्य शक्ति केन्द्रको आशंका गरेर आत्मविश्वास गुमाउँदै गएको छ ? यदि पार्टीभित्रको लोकतान्त्रिक प्रक्रिया बलियो हुन्थ्यो भने विशेष वा नियमित अधिवेशनको बहस संगठनात्मक तहमा सीमित रहने थियो, र सेनाको नाम कुनै कोणबाट पनि जोडिने थिएन ।

अन्ततः अहिलेको घटनाक्रमले देखाउने कुरा स्पष्ट छ । नेपाली कांग्रेसभित्रको यो हलचल सेनाको सक्रिय भूमिकाको प्रमाण होइन, तर पार्टीभित्र गहिरिँदै गएको शक्ति संघर्ष, अविश्वास र नेतृत्व संकटको प्रतिविम्ब हो ।

यसलाई आरोप र आशंकाको भाषामा होइन, आन्तरिक सुधार र लोकतान्त्रिक अभ्यासको आवश्यकता भएको चेतावनीका रूपमा बुझ्न सकिए मात्र कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका पुनः सुदृढ गर्न सक्छ ।

अहिले नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा देखिएको हलचलमा सेनाको प्रत्यक्ष भूमिका रहेको ठोस आधार देखिँदैन । तर सेनाको नाम जोडिनु स्वयंमा एउटा संकेत हो— राजनीतिक संस्थाहरू कमजोर देखिँदा गैरराजनीतिक संस्थाप्रति शंका र अपेक्षा दुवै बढ्छन् ।

यसैले अहिलेको बहसलाई आरोपको दृष्टिले होइन, राजनीतिक प्रणालीभित्रको विश्वास संकटको रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ । यही बुझाइले मात्र राजनीतिक स्थायित्व र नागरिक–सैन्य सम्बन्धलाई सही दिशामा राख्न सक्छ भन्ने निष्कष निकाल्न सकिन्छ ।