के एआईले पुजारीको स्थान लिन सक्छ? जापानका मन्दिर र गुम्बाहरूले परीक्षण गर्दै

कागावा प्रान्तको तटीय सहर ओडावारामा रहेको गान्सुजी मन्दिरका आवासीय भिक्षु सोउ इवायामाले परिवर्तनलाई आत्मसात गर्ने अभ्यास गरेका छन्। महामारीको समयमा, उनले अनलाइन ‘जाजेन’ (बसेर गरिने ध्यान) सेवा सुरु गरे। उनले मन्दिरको चिहानलाई पनि ‘जुमोकुसो’मा रूपान्तरण गरे, जहाँ महँगो ढुङ्गाको स्मारकको सट्टा रूख, बुट्यान वा फूलमुनि अस्तु गाडिन्छ।

जब इवायामाले केही वर्षअघि मन्दिरको व्यवस्थापन सम्हालेका थिए, तब यो केवल चारवटा परिवारको सहयोगमा निर्भर थियो। आज, ५५० भन्दा बढी परिवारले गान्सुजीको चिहान क्षेत्र प्रयोग गर्छन् — जसले मन्दिरको आर्थिक अवस्था सुधार्न र जनसांख्यिकीय गिरावटको बीचमा आफ्नो आधार फराकिलो बनाउन मद्दत गरेको छ।

इवायामाको यो व्यवहारिकता अहिले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)सम्म पुगेको छ। उनले मन्दिरको दैनिक कार्यमा एआईलाई एकीकृत गर्न थालेका छन्, जसको प्रयोग स्मृति तालिकाहरू मिलाउन र भक्तजनहरूका लागि लेखिने सामग्रीहरू परिमार्जन गर्न गरिन्छ। तैपनि, उनलाई यो प्रविधिले केही यस्ता प्रश्नहरू खडा गरेको महसुस हुन्छ जसलाई केवल उपयोगिताको आधारमा नकार्न सकिँदैन।

उनी भन्छन्, “एआईलाई खतराको रूपमा हेर्नुको सट्टा, हामी भिक्षुहरूले यसलाई धर्म प्रचारको प्रयासमा कसरी समावेश गर्न सकिन्छ भनेर विचार गर्नुपर्छ। मुख्य प्रश्न यो हो कि के रोबोट वा एआईले हाम्रो भूमिका लिन सक्छ? तर यो साधारण कुरा होइन।”

“जब कसैको मृत्यु हुन्छ र तपाईंले यसरी नै उनीहरूको हात समातेर ‘सबै ठीक हुनेछ’ भन्नुहुन्छ, त्यो क्षणको ठूलो महत्त्व हुन्छ,” उनी भन्छन्। “मानवीय उपस्थितिमा केही यस्तो मौलिक कुरा छ, जहाँ शरीर र मन एकै क्षणमा एकाकार हुन्छन्। धार्मिक अभ्यासकर्ता हुनुको अर्थ यही पनि हो। मलाई लाग्दैन कि यो कुरालाई प्रविधिले विस्थापित गर्न सक्छ।”

एआईको साथमा सीमाहरू धमिलो हुन सक्ने उनी थप्छन्। “यदि हामी यस्तो बिन्दुमा पुग्यौँ जहाँ मानिस र मेसिनबीचको भिन्नता छुट्याउन सकिँदैन, तब के होला? भन्न गाह्रो छ।”

एआईको तीव्र विकासले विभिन्न संस्कृतिका आध्यात्मिक संस्थाहरूलाई यस्तै प्रश्नहरूको सामना गर्न बाध्य पारिरहेको छ। जापानमा, जहाँ धार्मिक अभ्यासहरूमा बौद्ध र शिन्टो धर्मका तत्वहरू मिसिएका हुन्छन्, यो प्रविधिले कुनै एक मात्र प्रतिक्रिया उत्पन्न गरेको छैन। बरु, यसका व्यावहारिक प्रयोगहरू र यसले खडा गर्ने नैतिक तथा दार्शनिक प्रश्नहरूमाथि विभिन्न परीक्षणहरू भइरहेका छन्। यो परिवर्तनले मानवीय उपस्थिति र अनुष्ठानमा जरा गाडेका परम्पराहरू कसरी बढ्दो डिजिटल संसारमा अनुकूल हुन सक्छन् भन्ने कुराको परीक्षण गरिरहेको छ।

कुनै एकल सिद्धान्त छैन

पश्चिमी देशहरूमा, विशेष गरी क्याथोलिक चर्चभित्र, एआईको उदयले औपचारिक प्रतिक्रिया उत्पन्न गरेको छ। भ्याटिकनले मानव र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) बीच स्पष्ट भिन्नता कोरेको छ र एआई सधैं मानवीय निर्णयको अधीनमा रहनुपर्ने र मानव गरिमाको सम्मान गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ।

यसको विपरीत, जापानमा धार्मिक संस्थाहरू बीच कुनै एकीकृत प्रतिक्रिया देखिएको छैन, जसले समाजमा धर्मको स्थानलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

‘इन्स्टिच्युट अफ स्ट्याटिस्टिकल म्याथमेटिक्स’द्वारा गरिएको एक लामो सर्वेक्षणले जापानका मानिसहरूले धर्मलाई कसरी हेर्छन् भन्ने अन्तर्दृष्टि दिन्छ। सन् २०१८ को सर्वेक्षणमा २६% ले आफूमा धार्मिक विश्वास भएको बताए भने ७४% ले नभएको बताए — यो अनुपात १९५८ देखि धेरै हदसम्म अपरिवर्तित छ। तर, ५७% ले “धार्मिक भावना” हुनु महत्त्वपूर्ण भएको बताए।

यो भिन्नताले जापानको एक परिचित वास्तविकतालाई झल्काउँछ। शिन्टो विवाह र बौद्ध अन्त्येष्टि जस्ता अभ्यासहरू व्यापक रूपमा पालना गरिन्छ, तर तिनलाई भक्ति भन्दा पनि दैनिक जीवनको हिस्सा र परम्पराको रूपमा बुझिन्छ।

‘एजेन्सी अफ कल्चरल अफेयर्स’ को २०२४ को तथ्याङ्क अनुसार जापानमा ८ करोड ६० लाख शिन्टो र ८ करोड बौद्ध धर्मका अनुयायीहरू छन्। यी दुई जोड्दा जापानको कुल जनसंख्या भन्दा झण्डै ४ करोड ७० लाख बढी हुन्छ।

टोकियोकी एन्टिक आर्ट डिलर ताकाको इनोउ, जो शिन्टो विश्वास भएको परिवारबाट आएकी हुन्, धर्मलाई दैनिक जीवनभन्दा छुट्टै कुरा मान्दिनन्। उनका लागि यो हरेक आइतबार भगवानलाई भेट्नु वा सुत्नुअघि प्रार्थना गर्नु मात्र होइन, बरु “हाम्रो वरिपरि जताततै देवताहरू छन्” भन्ने आभास हो।

उनी भन्छिन् कि जापानमा एआईले आध्यात्मिक उपस्थिति ग्रहण गर्दा मानिसहरूलाई खासै अचम्म नलाग्न सक्छ। “यदि कसैले एआई एक प्रकारको देवता हो भन्यो भने, यसलाई पहिले नै रहेका धेरै देवताहरूमध्ये अर्को एक थपिएको रूपमा मात्र हेरिन सक्छ,” उनी भन्छिन्। जापानमा ‘याओयोरोकु नो कामी’ अर्थात् “८० लाख देवताहरू” को अवधारणा छ, जसले हरेक वस्तुमा देवता हुन्छन् भन्ने विश्वास राख्छ।

बुद्धसँग पुनः कुरा गर्दै

दुई हजार पाँच सय वर्षभन्दा अघि, बुद्धले आफ्ना अनुयायीका प्रश्नहरूको उत्तर दिँदै उनीहरूको शंका निवारण गर्ने गरेको बताइन्छ। उनको मृत्युपछि त्यो संवाद असम्भव भयो। उनका उपदेशहरू शास्त्रहरूमा सुरक्षित गरिए, तर संवादको त्यो सामीप्यता हरायो।

“२,५०० वर्षदेखि हामीले बुद्धसँग कुरा गर्न सकेका छैनौँ,” क्योटो विश्वविद्यालयका प्राध्यापक र बौद्ध भिक्षु सेइजी कुमागाई भन्छन्। “बौद्ध ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट, हाम्रो परियोजनालाई बुद्धसँग कुरा गर्न सक्ने त्यो आकांक्षाको आंशिक प्राप्तिको रूपमा बुझ्न सकिन्छ।”

जापानमा बौद्ध धर्मप्रतिको आकर्षण घट्दै गएकाले सन् २०४० सम्म ३०% मन्दिरहरू हराउन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यसै पृष्ठभूमिमा, कुमागाई र टेराभर्सका सीईओ तोशिकाजु फुरुयाले बौद्ध ग्रन्थहरूमा आधारित प्रश्नहरूको उत्तर दिन सक्ने प्रणाली बनाउन थाले। यसको उद्देश्य आधुनिक जीवनमा बौद्ध विचारहरू लागू गर्नु र मानिसका चिन्ताहरू सम्बोधन गर्नु हो।

सन् २०२१ मा उनीहरूले “बुद्धबोट”को प्रारम्भिक संस्करण सार्वजनिक गरे। २०२३ मा यसलाई अझ विकसित गरी “बुद्धबोट-प्लस” बनाइयो। यस बाहेक उनीहरूले “शिनरान-बोट” र “वसुबन्धु-बोट” पनि बनाएका छन्। फेब्रुअरीमा उनीहरूले एक ह्युमनोइड “बुद्धरोइड” पनि सार्वजनिक गरे जसमा बुद्धबोट-प्लस जडान गरिएको छ।

“अहिलेका लागि यो रोबोट के सम्भव छ भनेर देखाउनका लागि मात्र हो,” कुमागाई भन्छन्। “लागत घट्दै जाँदा र प्रस्तुति सुध्रिँदै जाँदा, एआई-संचालित रोबोटहरूले बौद्ध अनुष्ठानका केही भागहरू सम्हाल्न सम्भव हुन सक्छ। तर मानिस नै केन्द्रमा रहनुपर्छ र एआईले सहायक भूमिका मात्र खेल्नुपर्छ।”

भुटान जस्ता देशहरूमा पनि यस प्रविधिप्रति चासो बढिरहेको छ। तर यसले गम्भीर प्रश्नहरू पनि खडा गरेको छ। कुमागाई चिन्ता व्यक्त गर्दै भन्छन, “मानिसहरूले एआईलाई नै भगवान मानेर पूजा गर्न थाल्ने जोखिम पनि रहन्छ। साथै, एआईले गलत जानकारी दिन सक्ने वा मानिसहरूलाई भ्रमित पार्न सक्ने खतरा पनि छ।”

जसलाई कोडिङ गर्न सकिँदैन

बौद्ध धर्मका लिखित ग्रन्थहरूलाई एआईमा रूपान्तरण गर्न सकिए पनि शिन्टो धर्मको स्थिति फरक छ। शिन्टोमा कुनै एउटै धर्मग्रन्थ छैन र यसले व्याख्याभन्दा अनुभव र अभ्यासलाई बढी महत्त्व दिन्छ।

ओसाकाको हात्तोरी तेन्जिन्गु मन्दिरका पुजारी ताएशी कातो भन्छन्, “शिन्टो दृष्टिकोण र एआई दृष्टिकोण केही फरक छन्। मन्दिरका पुजारीहरूले भाषाको माध्यमबाट मात्र मानिसका समस्या समाधान गर्दैनन्।” उनका अनुसार अनुष्ठान, हाउभाउ र उपस्थिति — जसलाई शब्दमा उतार्न सकिँदैन — त्यसको छुट्टै अर्थ हुन्छ।

“शिन्टो र अन्य धर्मका यस्ता पक्षहरू छन् जसलाई डेटाको रूपमा संकलन गर्न सकिँदैन,” कातो भन्छन्। एआईले उचित उत्तर त दिन सक्ला, तर शब्दको पछाडि वास्तविक भावना र सहानुभूति नहुँदा केही महत्त्वपूर्ण कुरा हराउने जोखिम रहन्छ।

अन्त्यमा, जापानको यो अनुभवले देखाउँछ कि प्रविधि जतिसुकै अगाडि बढे पनि मानवीय स्पर्श, सहानुभूति र उपस्थिति धार्मिक र आध्यात्मिक जीवनका अपरिहार्य तत्व हुन्। एआईले सहयोगीको भूमिका खेल्न सक्छ, तर यसले मानिसको स्थान पूर्ण रूपमा लिन सक्नेमा अझै ठूलो बहस जारी छ।

जापान टाइम्सबाट अनुवादित