महिला दस्ताले जोगाएको दुर्लभ ‘हड्डी निल्ने’ सारस (हर्गिला)

कुनै समय अशुभ पक्षी मानिने भारतको लोपोन्मुख ‘हर्गिला’ले अहिले संरक्षकहरूको एउटा ठूलो दस्ता पाएको छ। यससँगै यो पक्षीको संख्या पुन: बढ्न थालेको छ।

सन् २००७ को जनवरीको एक तातो दिउँसो, जीवविज्ञानी पूर्णिमा देवी बर्मन भारतको असम राज्यस्थित ब्रह्मपुत्र नदीको किनारमा रहेको डदरा गाउँमा थिइन्। वरपर हरियाली जंगल र सिमसार भए तापनि उनको ध्यान भने त्यहाँ भइरहेको विनाशले तानेको थियो।

स्थानीय गाउँलेहरूले एउटा अग्लो र सुन्दर ‘कदम्ब’ को रूख ढालेका थिए। रूखका हाँगाबिंगा र गुँडका सामग्रीहरूका बीचमा काला र सेता प्वाँख भएका, लामा खुट्टा र तिखा ठुँड भएका ठूला पक्षीहरूका मृत शरीर भुइँमा छरपस्ट थिए।

ती ‘ग्रेटर एड्जुटेन्ट’ सारस थिए—जो असमका सबैभन्दा विशिष्ट र लोपोन्मुख पक्षी हुन्। केही चल्लाहरू अझै जीवित थिए। बर्मनले एउटा चल्लालाई आफ्नो छातीमा टाँसिन्। उनी सम्झिन्छिन्, “मैले त्यसको मुटुको धड्कन महसुस गर्न सक्थेँ, र त्यसको पीडा पनि।” जुम्ल्याहा सन्तानकी आमा समेत रहेकी बर्मनलाई त्यो चल्लाको छटपटीले भित्रैदेखि हल्लाइदियो।

त्यसबेला उनी वन्यजन्तु संरक्षणमा विद्यावारिधि गर्दै थिइन्। तर त्यो घटनाले उनको व्यावसायिक जीवनको मार्ग नै बदलिदियो। “मलाई लाग्यो कि यी पक्षीहरूलाई अवलोकन मात्र गरेर पुग्दैन, यिनलाई सहयोगको खाँचो छ,” उनी भन्छिन्।

स्थानीय रूपमा ‘हर्गिला’ (हड्डी निल्ने) भनेर चिनिने यी सारसहरू करिब ५ फिट अग्ला हुन्छन्। यिनले सिमसारको पारिस्थितिक प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। सिनो खाएर वरपरको वातावरण सफा राख्ने भएकाले यिनले रोग फैलिन दिँदैनन् र माटोमा पोषक तत्व पुन: चक्रण गर्न मद्दत गर्छन्।

कुनै समय एसियाभर पाइने यी पक्षीहरू अहिले भारतको असम र बिहारका साथै कम्बोडियाका केही भागमा मात्र सीमित छन्। गुँड र सिमसार क्षेत्रको विनाश, शिकार र अण्डा संकलनका कारण यिनको संख्या निकै घटेको छ।

वर्षौंसम्म असमका गाउँलेहरूले यिनलाई झन्झटिलो र अपशकुनको प्रतीक मान्थे। केही समुदायमा त यिनको मासु कुष्ठरोग वा विषको ओखती हुन्छ भन्ने अन्धविश्वासका कारण शिकार समेत गरिन्थ्यो। यिनले निजी जमिनमा गुँड बनाउने र फोहोर गर्ने बानीले मानिसहरू यिनीसँग रुष्ट थिए।

तर २०,००० स्थानीय महिलाहरूको एउटा समूहले यी पक्षीहरूको भाग्य बदलिदियो। सन् २००७ मा असममा ४५० को हाराहारीमा रहेका यी पक्षीहरूको संख्या अहिले बढेर करिब १,८०० पुगेको अनुमान छ।

महिलाहरूको ‘हर्गिला आर्मी’

आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा बर्मनले के बुझिन् भने यी पक्षीहरूलाई जोगाउन विज्ञान मात्र पर्याप्त छैन, मानिसको दृष्टिकोण बदल्न जरुरी छ। उनले हर्गिलाको “डरलाग्दो” छवि सुधार्न अभियान सुरु गरिन्।

उनले गाउँ-गाउँ र घर-घर पुगेर महिलाहरूसँग कुरा गर्न थालिन्। उनले भनिन्, “सोच्नुहोस् त, यदि कसैले तपाईंका बच्चालाई यसरी नै व्यवहार गर्‍यो भने कस्तो होला?” उनको यो तर्कले धेरै महिलाको मन छोयो।

३५ वर्षीया प्रतिमा कलिता राजबंशी सम्झिन्छिन्, “पहिले मानिसहरूले यी पक्षीलाई ढुंगाले हान्थे। तर पूर्णिमा म्याडमले जब आफ्ना बिरामी छोराछोरी र यी पक्षीका चल्लाको तुलना गर्नुभयो, मैले त्यसै दिन हर्गिला आर्मीको सदस्य बन्ने निर्णय गरेँ।”

यी महिलाहरूले परम्परागत असमिया उत्सवहरू जस्तै ‘बेबी शावर’ (गर्भवती महिलाको सम्मानमा गरिने कार्यक्रम) मा हर्गिलाको प्रतिमा राख्न थाले। महिलाहरूले हर्गिलाको पहिरन लगाएर नाच्न थाले। बिस्तारै यो पक्षी शुभ अवसर र खुसीको प्रतीक बन्न थाल्यो।

बर्मनले महिलाहरूलाई हर्गिलाको बुट्टा भएका सारी, तकियाको कभर र पछ्यौराहरू बुन्न तालिम दिइन् र त्यसको ज्याला पनि दिइन्। आज यो ‘हर्गिला आर्मी’ ४७ गाउँका २०,००० महिलाहरूको संजाल बनेको छ, जसले यी पक्षी जोगाउने कसम खाएका छन्।

राजबंशी भन्छिन्, “पहिले महिलाहरू सार्वजनिक ठाउँमा सक्रिय थिएनन्, तर यो अभियानले हामीलाई आफ्नो पहिचान र जीविकोपार्जनको बाटो पनि दियो।”

४१ वर्षीया लविता बैश्यले २०१७ मा यो समूहमा आबद्ध भएपछि सिलाइ-बुनाइ सिकिन्। अहिले उनी आफैँ प्रशिक्षक बनेकी छन् र हर्गिलाका सामग्रीहरू बेचेर आम्दानी गरिरहेकी छन्।

यी सामग्रीहरूको बिक्रीबाट हुने सम्पूर्ण आम्दानी ती महिलाहरूलाई नै जान्छ। बर्मनको यो कार्यको कदर गर्दै ‘टाइम म्यागजिन’ले उनलाई सन् २०२५ को ‘वुमन अफ द इयर’ घोषणा गरेको छ।

चुनौतीहरू अझै बाँकी छन्

सफलताका बाबजुद चुनौतीहरू भने कम छैनन्। विकासका आयोजनाहरूले सिमसार क्षेत्र ओगट्दै गएका छन्। हर्गिलाले गुँड बनाउने ‘सिमल’ र ‘कदम्ब’ जस्ता अग्ला रूखहरू काटिने क्रम बढेको छ। धेरैजसो रूखहरू निजी जमिनमा भएकाले स्थानीयको सहयोग बिना यिनलाई जोगाउन असम्भव छ।

तर बर्मन आशावादी छिन्। उनी भन्छिन्, “परिवर्तनका लागि पहिलो कदम भनेको आवाज उठाउनु हो। जब महिलाहरू एक हुन्छन्, हामीले जे पनि जोगाउन सक्छौँ भन्ने प्रमाणित गरेका छौँ।” (बिबिसी विश्वसेवा)

कमला थियागराजन बीबीसी, न्युयोर्क टाइम्स, द गार्डियन र जस्ता प्रतिष्ठित सञ्चार माध्यमहरूका लागि प्रायः जलवायु परिवर्तन, जनस्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण र विज्ञानका विषयमा केन्द्रित हुन्छन्। उनले विशेष गरी भारतका दुर्गम क्षेत्रमा भइरहेका सकारात्मक परिवर्तन र स्थानीय समुदायका कथालाई विश्वसामु ल्याउने गर्छिन्।