‘समृद्ध भविष्यको आधार : जलवायु एवं प्रकृतिमैत्री विकास’ मूल नारासहित विश्व वातावरण दिवस विविध कार्यक्रमका साथ सप्ताहव्यापी रूपमा मनाउन सुरु भएको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघको पहलमा सन् १९७३ देखि हरेक वर्ष जुन ५ मा विश्व वातावरण दिवस मनाउन थालिएको हो ।
यो दिवस वातावरण संरक्षण, जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण तथा प्रकृतिप्रति जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले विश्वभर मनाइँदै आएको छ। बढ्दो तापक्रम, वन विनाश, जैविक विविधताको क्षय, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतहरूको अन्धाधुन्ध दोहनका कारण पृथ्वी अभूतपूर्व वातावरणीय संकटको सामना गरिरहेको बेला विश्व वातावरण दिवसको महत्व झन् बढेको छ।
आज विश्व मानव सभ्यताले सामना गरिरहेको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये जलवायु परिवर्तन एक हो। पृथ्वीको तापक्रम निरन्तर बढ्दै जानु, मौसमीय चक्रमा असन्तुलन आउनु, हिमनदीहरू पग्लिनु, समुद्री सतह उकासिनु, खडेरी, बाढीपहिरो र विभिन्न प्राकृतिक विपत्तिहरूको वृद्धि हुनु यसको प्रत्यक्ष परिणाम हुन्।
जलवायु परिवर्तन केवल वातावरणीय समस्या मात्र होइन, यो मानव जीवन, अर्थतन्त्र, संस्कृति, खाद्य सुरक्षा, जैविक विविधता र सामाजिक स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको बहुआयामिक संकट हो।
औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश, अनियन्त्रित शहरीकरण र प्राकृतिक स्रोतहरूको दोहनका कारण वातावरणमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्दै गएको छ। यसको असर शक्तिशाली र विकसित राष्ट्रदेखि लिएर गरीब तथा विकासोन्मुख मुलुकसम्म सबैले भोगिरहेका छन्।
विकसित राष्ट्रहरूमा अत्यधिक तापलहर, डढेलो र समुद्री आँधीको जोखिम बढेको छ भने गरिब मुलुकहरूमा खाद्यान्न संकट, पानीको अभाव र प्राकृतिक विपत्तिका कारण जनजीवन कष्टकर बन्दै गएको छ।
नेपालले विश्वमा अत्यन्त न्यून मात्रामा कार्बन उत्सर्जन गरे पनि जलवायु परिवर्तनको गम्भीर मार खेपिरहेको छ। हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक संरचनाले नेपाललाई जलवायु परिवर्तनप्रति अझ संवेदनशील बनाएको छ।
हिमालय क्षेत्रलाई पृथ्वीको तेस्रो ध्रुव भनिन्छ। यहाँका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। हिमालमा आएको परिवर्तनले पहाड र तराई दुवै क्षेत्रमा प्रत्यक्ष असर पार्छ।
हिमालबाट उत्पन्न हुने नदीहरूले तराईको कृषि, खानेपानी र जैविक प्रणालीलाई जीवन प्रदान गर्छन्। यदि हिमाल असुरक्षित भयो भने सम्पूर्ण तराई र मानव जीवन नै संकटमा पर्न सक्छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण नेपालमा बाढी, पहिरो, डुबान, खडेरी तथा अनियमित वर्षा बढ्दै गएको छ। यसले कृषि उत्पादनमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
खाद्यान्न उत्पादन घट्दा खाद्य सुरक्षामा चुनौती थपिएको छ। पानीका मुहानहरू सुक्दै जानु, जैविक विविधताको क्षय हुनु तथा वनस्पति र वन्यजन्तुको प्राकृतिक वासस्थान नष्ट हुनु गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। यसले आर्थिक विकासमा अवरोध सिर्जना गरेको छ भने गरिबी र बेरोजगारीलाई समेत बढाएको छ।
जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय असन्तुलनका कारण बसाइँसराइको प्रवृत्ति पनि तीव्र बन्दै गएको छ। पहाडी गाउँहरू युवाविहीन र रित्तिँदै गएका छन् भने शहरी क्षेत्रमा अत्यधिक जनघनत्व बढिरहेको छ। यसले शहरहरूमा प्रदूषण, फोहोर व्यवस्थापन, खानेपानी र आवासको समस्या थप जटिल बनाएको छ।
गाउँ खाली हुँदा त्यहाँका परम्परा, संस्कृति, भाषा र धार्मिक अभ्यासहरू पनि क्रमशः लोप हुने खतरा बढेको छ। संस्कृति र प्रकृतिको सम्बन्ध कमजोर बन्दै जाँदा समाजमा मानवीय संवेदना र सामूहिक उत्तरदायित्व पनि घट्दै गएको देखिन्छ।
नेपालको सनातन सभ्यता र परम्परागत जीवनशैलीमा प्रकृति संरक्षणको गहिरो चेतना समावेश रहेको पाइन्छ। यज्ञ, होम, रुद्री, शंखध्वनि, वृक्षपूजा, नदीपूजा तथा वन संरक्षणजस्ता अभ्यासहरू केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई प्रकृतिप्रतिको सम्मान र संरक्षणका सांस्कृतिक माध्यम पनि हुन्।
घरघरमा तुलसी रोप्ने परम्परा, खेतबारीका आली र कान्लामा रुखबिरुवा लगाउने चलन, नदीलाई गंगामाता मानेर पूजा गर्ने संस्कृति तथा वनजंगललाई देवस्थलको रूपमा सम्मान गर्ने मान्यताले वातावरण संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका थिए।
विगतमा नदी, खोला, पोखरी, वनजंगल तथा सार्वजनिक जग्गाको अतिक्रमण गर्नु सामाजिक र धार्मिक रूपमा अनुचित मानिन्थ्यो। तर आधुनिकताको नाममा बढ्दै गएको अतिभौतिकवादी सोच, उपभोक्तावाद र प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहनले यी मूल्य र मान्यताहरू कमजोर बनाएका छन्।
परिणामस्वरूप वन विनाश, नदी अतिक्रमण, अव्यवस्थित शहरीकरण र वातावरणीय प्रदूषण तीव्र रूपमा बढेको छ। यसले जलवायु परिवर्तनलाई थप गम्भीर बनाएको छ। अहिले मानिसलाई प्राकृतिक रुपमा स्वस्थ रहने वैदिक विधिबिरुद्ध उक्साएर बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुले विषवमन गरे, पैसा खुवाएर उक्साए ।
आफ्ना औषधि, हाइब्रिड खाद्य वस्तुका बीज र रासायनिक पदार्थ विक्रीको बजार विस्तार गरे । हाम्रा कथित क्रान्तिकारीहरु त्यसैको सिको गरेर आफ्नो मौलिकता नष्ट गर्न उद्यत रहे ।
मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध कमजोर हुँदै जाँदा समाजमा हिंसा, स्वार्थ, असहिष्णुता र अमानवीय व्यवहार पनि बढ्दै गएको अनुभूति गर्न सकिन्छ।
जब मानिस प्रकृतिप्रति संवेदनशील रहँदैन, तब उसले समाज र मानवताप्रति पनि जिम्मेवारी कम महसुस गर्न थाल्छ। त्यसैले वातावरणीय संकट केवल प्राकृतिक समस्या नभई नैतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक संकट पनि हो।
जलवायु परिवर्तनका असर न्यून गर्न आधुनिक विज्ञान र प्रविधिसँगै नेपालको परम्परागत ज्ञान, संस्कृति र जीवनशैलीलाई पनि पुनर्जीवित गर्न आवश्यक छ।
वृक्षारोपण, वन संरक्षण, जलस्रोतको संरक्षण, जैविक कृषि, स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग तथा वातावरणमैत्री विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। साथै प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।
जलवायु परिवर्तनविरुद्धको संघर्ष सरकार वा कुनै एक राष्ट्रको मात्र दायित्व होइन। यो सम्पूर्ण मानव जातिको साझा जिम्मेवारी हो। प्रकृतिसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्दै विकासको मार्ग अवलम्बन गर्न सके मात्र भावी पुस्तालाई सुरक्षित, समृद्ध र जीवनयोग्य पृथ्वी हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ।
नेपालको हिमाल, पहाड र तराईको संरक्षण, जैविक विविधताको रक्षा तथा सांस्कृतिक सम्पदाको जगेर्ना नै दिगो भविष्यको आधार बन्न सक्छ।
मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध कमजोर हुँदै जाँदा समाजमा संवेदनशीलता, सहिष्णुता र मानवता पनि क्षीण हुँदै गएको अनुभव गर्न सकिन्छ। स्वार्थ, हिंसा र असहिष्णुताको वृद्धि केवल सामाजिक समस्या मात्र नभई प्रकृतिसँगको असन्तुलित सम्बन्धको परिणाम पनि हो। प्रकृतिप्रति सम्मान गर्ने संस्कार कमजोर हुँदा मानवताप्रतिको जिम्मेवारी पनि कमजोर बन्दै जान्छ।
विश्व वातावरण दिवसले हामीलाई प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पुनः स्थापित गर्न प्रेरणा दिन्छ। वातावरण संरक्षण केवल सरकारी कार्यक्रम वा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धतामा सीमित विषय होइन, यो हरेक नागरिकको दैनिकीसँग जोडिएको दायित्व हो।
वृक्षारोपण, वन संरक्षण, जलस्रोतको रक्षा, प्रदूषण नियन्त्रण, जैविक विविधताको संरक्षण तथा प्रकृतिमैत्री जीवनशैली अपनाउनु आजको आवश्यकता हो।
पृथ्वी हाम्रो साझा घर हो। यसको संरक्षण बिना मानव सभ्यताको सुरक्षित भविष्य सम्भव छैन। विश्व वातावरण दिवसले हामी सबैलाई विकास र प्रकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्दै हरित, स्वच्छ र दिगो भविष्य निर्माणका लागि सामूहिक प्रयास गर्न आह्वान गर्दछ। यही चेतना र प्रतिबद्धता नै भावी पुस्ताप्रतिको हाम्रो सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हुनेछ।
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्