आज श्रीकृष्ण जन्माष्टमी। संसारभरका हिन्दु धर्मावलम्बी भगवान् श्रीकृष्णको पूजा–आराधना गर्दैछन्। मन्दिरमा घण्टी बज्नेछ, घरघरमा दीप प्रज्वलित हुनेछन्, कृष्णका बाललीला सम्झिइनेछन्। तर प्रश्न के हो भने, हामीले श्रीकृष्णलाई पूजासँगै उहाँले दिएको सन्देशलाई पनि बुझिरहेका छौँ त ?
किनकि हामी यस्तो समयमा श्रीकृष्ण जन्माष्टमी मनाइरहेका छौँ, जहाँ प्रकृति असन्तुलित हुँदैछ, हिमाल पग्लिरहेका छन्, नदीहरू उर्लिरहेका छन्, जंगल मासिँदै छन् र बाढी–पहिरोले मानवीय जीवन र भौतिक संरचनामाथि निरन्तर प्रहार गरिरहेका छन्।
रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको अकस्मात् भीषण बाढीले पुर्याएको अकल्पनीय जनधनको क्षतिले यही कठोर यथार्थ फेरि हाम्रो अगाडि ल्याइदिएको छ।
श्रीकृष्णको जन्मोत्सव मनाउने समाजले अब उहाँका कथाभित्र लुकेका प्रकृति र पर्यावरणसम्बन्धी सन्देशलाई पनि पुनः पढ्नुपर्ने बेला आएको छ।
पर्वतको पूजा कि पर्वतको दोहन ?
श्रीकृष्णको बाल्यकालसँग जोडिएको गोवर्धन पर्वतको कथा केवल धार्मिक आख्यानका रूपमा पढेर सकिने विषय होइन। गोकुलवासीले देवराज इन्द्रको पूजा गर्दै आएका बेला श्रीकृष्णले उनीहरूलाई गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्न प्रेरित गरे। प्रकृतिले आफूलाई दिएको अन्न, पानी, घाँस, वनस्पति र आश्रयका लागि प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुनुपर्ने उनको तर्क थियो।
इन्द्रको अहंकार र क्रोधबाट आएको भीषण वर्षाबाट गोकुलवासीलाई जोगाउन श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएको कथा यसै सन्दर्भमा आउँछ।
यस कथाको धार्मिक अर्थ आफ्नै ठाउँमा छ। तर पर्यावरणीय दृष्टिले हेर्दा यसको सन्देश झनै गहिरो देखिन्छ—मानिसको जीवन प्रकृतिमा निर्भर छ, त्यसैले प्रकृतिको सम्मान गर्नुपर्छ।
आज हामी गोवर्धन पूजा त गर्छौँ, तर हाम्रा पर्वतलाई के गरिरहेका छौँ ? पहाड काटिरहेका छौँ, ढुंगा–गिट्टी निकालिरहेका छौँ, अव्यवस्थित सडक बनाइरहेका छौँ, वन मासिरहेका छौँ, नदीका किनार अतिक्रमण गरिरहेका छौँ । हिमाल-पहाड-पर्वतलाई प्राकृतिक सम्पदा होइन, तत्काल पैसा कमाउने स्रोतका रूपमा हेर्न थालेका छौँ।
हामीले गोवर्धनलाई पूजा गर्ने परम्परा त बचायौँ, तर गोवर्धनको संरक्षण गर्ने संस्कार हराउँदै गयो। यही विरोधाभास आजको हाम्रो पर्यावरणीय संकटको एउटा महत्वपूर्ण कारण हो।
यमुनाबाट आजका नदीसम्म
श्रीकृष्णसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण प्रसङ्ग हो, कालिय नागको दमन। यमुना नदीको पानी विषाक्त बनाएको कालिय नागलाई श्रीकृष्णले परास्त गरेको कथा भागवत परम्परामा वर्णित छ।
यसलाई केवल एउटा धार्मिक कथा मानेर छोड्ने हो भने यसको आधुनिक अर्थ छुट्छ। नदी विषाक्त भयो भने त्यसको असर मानव, पशुपक्षी, वनस्पति र सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीमा पर्छ भन्ने सत्य आज विज्ञानले प्रमाणित गरिसकेको छ।
यमुना त्यतिबेला प्रदूषित भएको मिथकीय प्रसङ्ग होस् वा आजका बाग्मती, विष्णुमती र अन्य नदीको वास्तविक अवस्था—प्रश्न एउटै हो, नदीलाई जीवनदायिनी मान्ने सभ्यताले नदीलाई मृत्युको धारमा किन पुर्यायो?
ढल नदीमा हाल्ने, प्लास्टिक फाल्ने, औद्योगिक फोहोर मिसाउने र नदीको प्राकृतिक बहाव तथा किनारमा अतिक्रमण गर्ने कामलाई विकासको नाम दिन सकिँदैन। कालिय दमनको आधुनिक अर्थ सायद यही हो—नदीमा विष हाल्ने प्रवृत्तिको दमन।
भोटेकोशीले सोधेको प्रश्न
रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको भीषण बाढीले हाम्रो विकास र वातावरणीय चेतनामाथि एउटा कठोर प्रश्न तेर्स्याएको छ। बाढी आयो, नदी उर्लियो, संरचना बगायो, मानिसको ज्यान गयो र ठूलो जनधनको क्षति भयो। यस्तो विपद् आउँदा हामी प्रायः यसलाई ‘दैवी प्रकोप’ भनेर व्याख्या गरेर आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन खोज्छौँ। तर प्रकृति आफैं दोषी हो त ?
प्राकृतिक विपद् रोक्न सधैँ सम्भव नहोला। हिमाली भूगोल, मनसुन, भौगर्भिक संरचना र जलवायु परिवर्तनका कारण नेपाल प्राकृतिक जोखिमको उच्च क्षेत्रमा पर्छ। तर विपद्को क्षति कति हुन्छ भन्ने कुरा मानिसको तयारी, पूर्वसूचना प्रणाली, भू–उपयोग नीति, नदी व्यवस्थापन र विकासको शैलीले निर्धारण गर्छ।
भोटेकोशीको विपद्ले एउटा कुरा स्पष्ट बनाएको छ, प्रकृतिलाई कमजोर ठानेर गरिएको विकास अन्ततः मानवकै लागि जोखिम बन्छ।
हिमालमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव बढिरहेको छ। हिमताल र हिमनदीमा परिवर्तन भइरहेको छ। अतिवृष्टि, आकस्मिक बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा नदीको प्राकृतिक क्षेत्रमै बस्ती, संरचना र अव्यवस्थित पूर्वाधार विस्तार गर्दै जाने हो भने हामीले विपद्लाई आफैँ निम्त्याइरहेका हुनेछौँ।
प्रकृतिसँग प्रस्तिस्पर्धा होइन, सहअस्तित्व
वैदिक परम्पराको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता प्रकृतिप्रतिको सम्मान हो। नदीलाई गंगामाता भनियो। पृथ्वीलाई धर्तीमाता मानियो। पर्वत र वनलाई देवताका रूपमा सम्मान गरियो। सूर्य, वायु, अग्नि, जललगायत प्राकृतिक शक्तिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने संस्कार विकास गरियो। यो केवल धार्मिक अनुष्ठान थिएन। यसको सामाजिक र पर्यावरणीय अर्थ पनि थियो।
जब नदीलाई माता मानिन्छ, त्यसमा फोहोर फाल्न मानिसलाई नैतिक संकोच हुन्छ। जब वनलाई पवित्र मानिन्छ, त्यसको विनाशलाई सहज रूपमा स्वीकारिँदैन।
जब पर्वतलाई देवता मानिन्छ, त्यसलाई अन्धाधुन्ध काट्ने प्रवृत्तिमाथि सामाजिक नियन्त्रण सिर्जना हुन्छ। तर मान्यता कानुन हुँदाहुँदै पनि नदी अतिक्रमण भइरहेका छन्, वन मासिँदै छन् र प्राकृतिक स्रोतको दोहन बढिरहेको छ।
जल नै जीवन हो, तर पानी नै असुरक्षित हुँदैछ
पूर्वीय चिन्तनले जललाई जीवनको आधार मानेको छ। जल बिना जीवन सम्भव छैन भन्ने सामान्य सत्यलाई हाम्रो सभ्यताले हजारौँ वर्षअघि नै दार्शनिक र सांस्कृतिक मूल्यका रूपमा स्थापित गरिसकेको थियो।
तर आज स्वच्छ पानी नै चुनौती बन्दै गएको छ। कतै पानीको अभाव छ, कतै प्रदूषण छ, कतै बाढी छ। एउटै देशमा एक ठाउँमा पानीको हाहाकार र अर्को ठाउँमा पानीको विनाशकारी प्रहार देखिन्छ।
यस विरोधाभासलाई केवल प्रकृतिको व्यवहार भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। वन विनाश, जलाधार क्षेत्रको क्षयीकरण, नदी अतिक्रमण, अव्यवस्थित सहरीकरण, भू–उपयोगमा लापरबाही र जलवायु परिवर्तनले संकटलाई थप गम्भीर बनाएका छन्।
हामीले पानीलाई वस्तुका रूपमा मात्र हेर्न थालेका छौँ। नदीलाई स्रोत, पहाडलाई खानी र वनलाई काठका रूपमा मात्र मूल्याङ्कन गर्न थालेपछि प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध व्यापारिक बन्न पुगेको छ।
प्रकृतिसँगको सम्बन्धमा केवल ‘कति कमाउन सकिन्छ?’ भन्ने प्रश्न हावी भयो भने त्यसको उत्तर अन्ततः ‘कति गुमाउनुपर्छ?’ भन्ने रूपमा फर्किन्छ।
विकास चाहिन्छ, तर कस्तो ?
प्रकृति संरक्षणको कुरा गर्दा विकास विरोधी भएको आरोप लगाउन सजिलो छ। तर वातावरण संरक्षण विकास विरोधी होइन। बरु वातावरणीय सन्तुलनबिनाको विकास दीर्घकालमा विकासकै विरोधी हुन्छ।
सडक चाहिन्छ। जलविद्युत् चाहिन्छ। उद्योग चाहिन्छ। शहर चाहिन्छ। रोजगारी चाहिन्छ। तर प्रश्न यति मात्र हो—यी सबै निर्माण गर्दा प्रकृतिको सीमा र जोखिमलाई कति सम्मान गर्छौँ?
नदीको बहाव क्षेत्र मिचेर निर्माण गरिएको भवन, कमजोर भूगोलमा जथाभावी काटिएको पहाड, वन विनाश गरेर बनाइएको पूर्वाधार वा वातावरणीय जोखिम बेवास्ता गरेर सञ्चालन गरिएको परियोजना आर्थिक रूपमा केही समय लाभदायक देखिएला। तर एउटा ठूलो विपद्ले त्यसको मूल्य कैयौँ गुणा बढी असुल गर्न सक्छ। भोटेकोशीको बाढीले हामीलाई यही पाठ पढाएको छ।
श्रीकृष्णलाई पूजा गर्ने कि पछ्याउने?
श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको दिन हामी कृष्णको मूर्ति सजाउँछौँ, मन्दिरमा पूजा गर्छौँ, व्रत बस्छौँ र उहाँका लीला सम्झन्छौँ। यो आस्थाको विषय हो र त्यसको आफ्नै महत्व छ।
तर श्रीकृष्णको वास्तविक सन्देश हाम्रो व्यवहारमा कति आएको छ ? गोवर्धन पूजा गर्छौँ भने पर्वत संरक्षण गर्नुपर्छ। कालिय दमन सम्झन्छौँ भने नदी प्रदूषण रोक्नुपर्छ। जललाई पवित्र मान्छौँ भने पानीका स्रोत जोगाउनुपर्छ। वन र पृथ्वीलाई सम्मान गर्छौँ भने जंगल विनाश रोक्नुपर्छ। प्रकृतिलाई देवता मान्छौँ भने प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहन रोक्नुपर्छ।
यही नै आजको श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको सबैभन्दा ठूलो सन्देश हुन सक्छ। हामीले भगवानलाई प्रसन्न पार्न फूल चढाउने संस्कार त सिक्यौँ, तर भगवान्को सृष्टिलाई जोगाउने संस्कार बिर्सियौँ भने हाम्रो पूजा अधुरो हुन्छ।
अब प्रकृतिसँग सम्झौता गर्ने बेला
जलवायु परिवर्तन कुनै टाढाको भविष्यको समस्या होइन। यो वर्तमानको संकट हो। हिमाल, नदी, जंगल, कृषि, स्वास्थ्य र मानव बस्ती सबै यसको प्रभावमा छन्। नेपालजस्तो हिमाली तथा भौगोलिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि यसको जोखिम अझ ठूलो छ।
त्यसैले अब वातावरण संरक्षणलाई भाषण र दिवसको नाराबाट बाहिर निकाल्नुपर्छ। नदीका किनार सुरक्षित गर्नुपर्छ। जलाधार क्षेत्र जोगाउनुपर्छ। वन विनाश रोक्नुपर्छ।
पर्वतीय क्षेत्रमा वैज्ञानिक भू–उपयोग नीति लागू गर्नुपर्छ। विपद्को पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ। हिमाली क्षेत्रमा हुने परिवर्तनको वैज्ञानिक अध्ययन र नेपाल–चीनबीचको सीमापार सूचना आदानप्रदानलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—विकास र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पुनः परिभाषित गर्नुपर्छ। हामी प्रकृतिका मालिक होइनौँ, प्रकृतिका एउटा हिस्सा हौँ।
गोवर्धन पर्वत उठाएको श्रीकृष्णको कथा र यमुनाबाट कालियको दमनको कथा आज पनि हामीलाई यही कुरा सम्झाइरहेका छन्। पर्वतलाई जित्ने होइन, सम्मान गर्ने। नदीलाई उपयोग मात्र गर्ने होइन, संरक्षण गर्ने। जंगललाई काट्ने होइन, हुर्काउने। प्रकृतिलाई आफ्नो अधीनमा राख्ने होइन, त्यससँग सहअस्तित्व कायम गर्ने।
भोटेकोशीको बाढीले दिएको पीडा हामीले बिर्सनु हुँदैन। त्यसलाई केवल एउटा विपद्को तथ्याङ्कमा सीमित गर्नु हुँदैन। त्यो हाम्रो विकास सोच, वातावरणीय नीति र प्रकृतिप्रतिको व्यवहारमाथिको चेतावनी हो।
यस जन्माष्टमीमा श्रीकृष्णको मूर्तिअघि दीप बाल्दै गर्दा एउटा प्रश्न पनि आफैँलाई सोधौँ, हामी गोवर्धनको पूजा मात्र गर्ने पुस्ता बन्ने कि गोवर्धन जोगाउने पुस्ता पनि बन्ने? उत्तर हाम्रो हातमा छ।
प्रकृतिलाई जोगायौँ भने मात्र प्रकृतिले हामीलाई जोगाउनेछ। यही श्रीकृष्णको सन्देशको आधुनिक अर्थ हो, र यही आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता पनि।
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्