टोकियो । रसायनशास्त्रतर्फको सन् २०२६ को नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने जापानी वैज्ञानिक केन्सो सोईले आफूले गर्नुभएको अनुसन्धानको महत्त्व सुरुदेखि नै बुझेको बताउनुभएको छ।
यद्यपि, प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्कार आफूले पाउने अपेक्षा भने उहाँले गर्नुभएको थिएन, त्यो पनि यसै वर्ष पाउने कुरा त झन् सोच्नुभएको थिएन।
फ्रान्सका रसायनशास्त्री हेनरी बी. कगानसँगै नोबेल पुरस्कार पाउने घोषणा हुनुभन्दा केही घण्टाअघि स्विडेनस्थित नोबेल फाउन्डेसनबाट सोईलाई फोन आएको थियो। त्यतिबेला ७६ वर्षीय सोई आफ्नो घरनजिकै रहेको साइतामा प्रान्तको शिक्कीमा एउटा पसलमा घरायसी सामान किन्न जानुभएको थियो।
नोबेल पुरस्कारको खबर पाउँदाको क्षण सम्झँदै सोईले टोकियो युनिभर्सिटी अफ साइन्समा बुधबार राति आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा आफूले पुरस्कार पाउने सम्भावनाबारे पहिले पनि सोच्नुभएको बताउनुभयो।
“म अहंकारी सुनिन सक्छु, तर यदि मैले पुरस्कार पाएँ भने त्यसबारे कसैले गुनासो गर्दैन भन्ने मैले सोचेको थिएँ,” उहाँले भन्नुभयो। सोईले सन् २०१६ मा अवकाश लिनुअघिसम्म यही विश्वविद्यालयमा अध्यापन तथा अनुसन्धान गर्नुभएको थियो।
सोई र कगानलाई ‘असममित जैविक संश्लेषणमा अरेखीय प्रभाव र स्वउत्प्रेरणाको खोज’का लागि सन् २०२६ को रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको हो। उहाँहरूको अनुसन्धानले रसायनशास्त्रमा लामो समयदेखि रहँदै आएको एउटा रहस्य—ऐनामा देखिने जस्तै दुई फरक रूपमध्ये प्रकृतिमा जीवनका लागि एउटा रूपलाई मात्र किन प्राथमिकता दिइन्छ भन्ने प्रश्न—बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार दिएको हो।
धेरै अणुका दुई रूप एकअर्काका ऐना प्रतिबिम्बजस्ता हुन्छन्। मानव हातका दायाँ र बायाँ हातजस्तै देखिने यी दुई रूप रासायनिक रूपमा उस्तै भए पनि जैविक प्रणालीमा तिनको प्रभाव फरक हुन सक्छ। रसायनशास्त्रमा यसलाई ‘चिरालिटी’ अर्थात् अणुको दायाँ–बायाँपनसँग सम्बन्धित विशेषता भनिन्छ।
जीवित प्राणीका रासायनिक संरचनामा भने यस्ता अणुको दुई सम्भावित रूपमध्ये प्रायः एउटै रूप पाइन्छ। उदाहरणका लागि, शरीरमा रहेका प्रोटिन निर्माण गर्ने अमिनो अम्लका निश्चित ऐना–प्रतिबिम्ब रूपमध्ये एउटा मात्र जैविक संरचनामा प्रयोग हुन्छ। यो अवस्थालाई ‘होमोचिरालिटी’ भनिन्छ।
फ्रान्सेली वैज्ञानिक कगानले सन् १९८० को दशकमा रासायनिक प्रतिक्रियामा एउटा सानो असममिततालाई कसरी ठूलो असममिततामा परिणत गर्न सकिन्छ भन्ने आधार प्रस्तुत गर्नुभएको थियो।
सोईले त्यसलाई अझ अघि बढाउँदै आफूले बनाउनुभएको उत्पादन नै रासायनिक प्रतिक्रियालाई अघि बढाउने उत्प्रेरकका रूपमा काम गर्न सक्ने स्वउत्प्रेरक प्रतिक्रिया पत्ता लगाउनुभएको थियो।
सन् १९९५ मा प्रकाशित उहाँको अनुसन्धानले एउटा ऐना–प्रतिबिम्ब रूपको सानो अग्रतालाई आफैं बढाउँदै लैजान सकिने देखाएको थियो।
यस अनुसन्धानको महत्त्व औषधि निर्माणमा समेत विशेष छ। एउटै अणुका दुई ऐना–प्रतिबिम्ब रूपमध्ये एउटाले उपचारात्मक प्रभाव दिन सक्ने भए पनि अर्कोले कम प्रभाव पार्न वा हानिकारक असरसमेत गर्न सक्छ।
त्यसैले इच्छित रूपको अणु बढी मात्रामा र सटीक ढङ्गले उत्पादन गर्न सक्ने रासायनिक प्रविधि आधुनिक औषधि अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
नोबेल समितिका अनुसार सोई र कगानको कामले एक शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि वैज्ञानिकहरूलाई चुनौती दिइरहेको रासायनिक रहस्य-प्रकृतिमा एउटै ऐना–प्रतिबिम्ब रूपको प्रभुत्व कसरी स्थापित भयो भन्ने प्रश्न- समाधान गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको छ। यद्यपि, सोईले आफ्नो अनुसन्धानलाई यस विषयको अन्तिम उत्तर भने मान्नुभएको छैन।
सोईले आफ्नो अनुसन्धानले जीवनको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित रासायनिक प्रक्रियालाई बुझ्नसमेत योगदान गर्न सक्ने बताउनुभएको छ। उहाँका अनुसार अणुको चिरालिटी जीवनको आधारभूत विशेषतासँग जोडिएको विषय हो र यस क्षेत्रमा अझ धेरै अध्ययन आवश्यक छ।
सोई टोकियो युनिभर्सिटी अफ साइन्सका अवकाशप्राप्त प्राध्यापक हुनुहुन्छ। उहाँले टोकियो विश्वविद्यालयबाट रसायनशास्त्रमा स्नातक, स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि पूरा गर्नुभएको थियो। त्यसपछि उहाँले अमेरिका र जापानमा जैविक संश्लेषण रसायनशास्त्रको क्षेत्रमा लामो समय अनुसन्धान गर्नुभएको थियो।
सोई जापानबाट रसायनशास्त्रतर्फ नोबेल पुरस्कार पाउने १०औँ वैज्ञानिक बन्नुभएको छ। उहाँ जापानी मूलका नोबेल पुरस्कार विजेतामध्ये ३१औँ व्यक्ति हुनुहुन्छ। उहाँसँगै फ्रान्सका ९५ वर्षीय कगानलाई यस वर्षको रसायनशास्त्रतर्फको पुरस्कार प्रदान गरिएको हो।
दुवै वैज्ञानिकले प्राप्त गर्ने नोबेल पुरस्कारको कुल रकम १ करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर रहेको छ, जुन उहाँहरूबीच बराबर बाँडिनेछ। पुरस्कार औपचारिक रूपमा डिसेम्बर १० मा स्टकहोममा प्रदान गरिनेछ।
तस्वीर र समाचार स्रोत द जापान टाइम्स
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्