यही कार्तिक ९ गतेदेखि सुरु भएको तेस्रो नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) ले नेपाली क्रिकेटलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने, खेलाडीलाई व्यावसायिक प्रतिस्पर्धाको अनुभव दिलाउने र क्रिकेटलाई आर्थिक गतिविधिसँग जोड्ने सम्भावना विस्तार गरेको छ। प्रतियोगिताको तेस्रो संस्करण सुरु भएसँगै विश्व क्रिकेटका चर्चित खेलाडीहरू नेपाल आए।
आईसीसीबाट आधिकारिक मान्यता पाएपछि प्रतियोगिताको विश्वसनीयता र आकर्षण पनि बढेको छ। तर, १७ कात्तिक दिउँसोसम्मका खेलले विदेशी खेलाडीको उपस्थितिले एनपीएलको स्तर बढाए पनि ब्याटिङ र बलिङ दुवैतर्फ नेपाली खेलाडीले उल्लेखनीय प्रदर्शन गरेका छन्।
प्रतियोगितामा विदेशी खेलाडीको नाम, अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानले दर्शकको ध्यान ताने पनि रन बनाउने र विकेट लिने सूचीमा नेपाली खेलाडीको उपस्थिति बलियो देखिएको छ।
यसले नेपाली क्रिकेटको सम्भावना देखाउनुका साथै घरेलु खेलाडीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलाडीसँग एउटै मैदानमा प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने पनि पुष्टि गरेको छ।
ब्याटिङमा लोकेशको अग्रता, अरिफुल र पवनको चुनौती
१७ कात्तिक दिउँसोसम्म सम्पन्न ११ खेलको तथ्याङ्कअनुसार विराटनगर किंग्सका लोकेश बम सर्वाधिक रन बनाउने ब्याटर बनेका छन्। उनले चार खेलमा १८८ रन बनाएका छन्। आक्रामक ब्याटिङ र लामो इनिङ्स खेल्ने क्षमताले लोकेशले यसपटक आफूलाई नेपाली क्रिकेटका उदीयमान ब्याटरका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
कर्णाली याक्सका अरिफुल इस्लामले ११९ रन बनाउँदै दोस्रो स्थानमा छन्। उनीपछि कर्णालीकै पवन सर्राफले १०३ रन बनाएका छन्। पवनको औसत ५१.५० छ। तीन खेलमा उनले देखाएको निरन्तरताले टिमको मध्यक्रममा उनको महत्त्व स्थापित गरेको छ।
नेपाली ब्याटरमध्ये कप्तान तथा अनुभवी खेलाडी दीपेन्द्रसिंह ऐरीले चार खेलमा ७९ रन बनाएका छन्। उनको उच्च स्कोर अविजित ५१ रन हो। सुदूरपश्चिमका लागि उनले ब्याटिङसँगै बलिङमा पनि योगदान दिएका छन्।
काठमाडौं गोर्खाजका करण केसीले कर्णालीविरुद्ध २० बलमा ४४ रन बनाउँदै टोलीलाई जित दिलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। उनको आक्रामक ब्याटिङले नेपाली खेलाडीले दबाबपूर्ण अवस्थामा पनि खेलको दिशा बदल्न सक्ने देखाएको छ।
यसैगरी कर्णालीका सोमपाल कामीले ६४ रन बनाएका छन्। उनको उच्च स्कोर अविजित ६२ रन हो। बलिङका लागि चिनिएका सोमपालले ब्याटिङमा समेत टोलीलाई योगदान दिन सक्ने क्षमता देखाएका छन्।
जनकपुर बोल्ट्सका त्रितराज दासले ६७ रन बनाएका छन् भने पोखरा एभेन्जर्सका अर्जुन घर्तीले दुई खेलमा ४७ रन बनाएका छन्। काठमाडौंका राशिद खानले पनि दुई खेलमा ६७ रन बनाउँदै आफ्नो उपस्थिति देखाएका छन्।
यी तथ्याङ्कले नेपाली ब्याटरको प्रदर्शन केवल केही आक्रामक प्रहारमा सीमित नभई रन बनाउने निरन्तरता, स्ट्राइक रेट र कठिन परिस्थितिमा खेल्ने क्षमतासँग जोडिन थालेको देखाउँछन्।
बलिङमा सोमपाल, अनिल र किशोरको प्रभाव
बलिङतर्फ कर्णाली याक्सका सोमपाल कामी सात विकेटसहित अग्रस्थानमा छन्। उनले तीन खेलमा १० ओभर बलिङ गर्दै ११.७१ को औसतमा विकेट लिएका छन्। उनको उत्कृष्ट प्रदर्शन ३३ रन दिएर चार विकेट लिनु हो। यसले नेपाली तीव्र गतिका बलरमा अनुभव र लय दुवै रहेको देखाएको छ।
सुदूरपश्चिम रोयल्सका अनिल खरेलले छ विकेट लिएका छन्। उनको बलिङ औसत ८.३३ छ। लुम्बिनी लायन्सका किशोर महतोले चार खेलमै चार विकेट लिएका छन् भने एक खेलमा २२ रन दिएर चार विकेट लिनु उनको उत्कृष्ट प्रदर्शन हो।
लुम्बिनीका शेर मल्लले पनि कम रन खर्चेर विकेट लिने क्षमता देखाएका छन्। जनकपुर बोल्ट्सका ललितनारायण राजवंशी, चितवन राइनोजका कमलसिंह ऐरी र रञ्जितकुमारले पनि विकेट लिने सूचीमा आफ्नो स्थान बनाएका छन्।
विदेशी बलरको तुलनामा नेपाली बलरको प्रदर्शनलाई कमजोर भन्न मिल्ने अवस्था छैन। सोमपाल सर्वाधिक विकेट लिने खेलाडी हुनु, अनिल खरेल र किशोर महतोले प्रभावशाली औसत कायम गर्नु त्यसका उदाहरण हुन्।
तर, प्रतियोगिताको सुरुआती तथ्याङ्कलाई अन्तिम निष्कर्ष मान्न मिल्दैन। लामो प्रतियोगितामा निरन्तरता, दबाबपूर्ण खेलमा प्रदर्शन र बलिङको विविधता नै खेलाडीको वास्तविक क्षमता मापन गर्ने आधार हुनेछन्।
नयाँ खेलाडीका लागि अवसर र सम्भावना
एनपीएलको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि नयाँ तथा कम चर्चामा रहेका नेपाली खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलाडीसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर पाउनु हो। लोकेश बमको ब्याटिङ यस संस्करणको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्षमध्ये एक हो।
उनको प्रदर्शनले घरेलु क्रिकेटमा राम्रो सम्भावना भएका खेलाडीलाई उचित अवसर र नियमित प्रतिस्पर्धा दिइएमा उनीहरू माथिल्लो स्तरमा पुग्न सक्ने देखाएको छ।
अरिफुल इस्लाम र त्रितराज दासको ब्याटिङ, अर्जुन घर्तीको उपयोगी योगदान तथा किशोर महतो र अनिल खरेलको बलिङले पनि नेपाली क्रिकेटमा प्रतिभाको दायरा फराकिलो रहेको संकेत गरेका छन्। पवन सर्राफ र करण केसीजस्ता खेलाडीले आफ्नो भूमिकाअनुसार प्रदर्शन गर्न सकेको देखिन्छ।
तर, एनपीएलमा राम्रो खेलेको आधारमा मात्रै कुनै खेलाडीको राष्ट्रिय टोलीमा स्थान सुनिश्चित हुन्छ भन्न सकिँदैन। खेलाडीको सम्भावना मूल्याङ्कन गर्दा घरेलु प्रतियोगितामा निरन्तरता, प्राविधिक सुधार, फिटनेस, खेल बुझ्ने क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा देखाउने प्रदर्शनलाई पनि हेर्नुपर्छ। एनपीएलले दिएको अवसरलाई खेलाडीले राष्ट्रिय टोलीसम्म पुग्ने यात्राको आधार बनाउन सक्नुपर्छ।
विदेशी खेलाडीको अनुभव र नेपाली खेलाडीको प्रतिस्पर्धा
तेस्रो एनपीएलमा डेभिड वार्नर, आन्द्रे रसेल, मोइन अली, शाकिब अल हसन, एन्जेलो म्याथ्युज, डेविड मलान, रवि बोपारा र सिकन्दर राजाजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा स्थापित खेलाडी सहभागी छन्। उनीहरूको उपस्थितिले प्रतियोगिताको आकर्षण मात्र बढाएको छैन, नेपाली खेलाडीलाई विश्व क्रिकेटको फरक अनुभवसँग प्रत्यक्ष जोडेको छ।
आन्द्रे रसेलले विराटनगर किंग्सका लागि ब्याटिङ र बलिङ दुवैमा प्रभाव देखाएका छन्। तीन खेलमा ८९ रन बनाएका उनको स्ट्राइक रेट २११ भन्दा माथि छ। वर्षाका कारण पाँच ओभरमा सीमित भएको सुदूरपश्चिमविरुद्धको खेलमा उनले १० बलमा अविजित २९ रन बनाउनुका साथै एक विकेट पनि लिए।
जनकपुरका मोइन अलीले ९८ रन बनाउनुका साथै छ विकेट लिएका छन्। चितवनका डेविड मलानले दुई खेलमा ८६ रन र रवि बोपाराले ८१ रन बनाएका छन्। एन्जेलो म्याथ्युजले पाँच विकेट लिँदै आफ्नो अनुभव देखाएका छन्।
तर, नाम चलेका सबै विदेशी खेलाडीले अपेक्षाअनुसार प्रदर्शन गर्न सकेका छैनन्। अस्ट्रेलियाका पूर्वकप्तान डेभिड वार्नरले काठमाडौं गोर्खाजका लागि सुरुआती खेलमा १६ रन मात्रै बनाउन सके। यसले अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति र वर्तमान प्रदर्शन एउटै कुरा होइन भन्ने देखाउँछ। नेपाली खेलाडीले पनि विदेशी खेलाडीलाई सहज रूपमा खेल्न दिएका छैनन्।
११ खेलको तथ्याङ्कमा सर्वाधिक रन बनाउने सूचीको शीर्ष स्थानमा नेपाली खेलाडी लोकेश बम छन् भने सर्वाधिक विकेट लिनेमा सोमपाल कामी अगाडि छन्। विदेशी खेलाडीले पनि ब्याटिङ र बलिङ दुवैतर्फ प्रभाव देखाएका छन्।
त्यसैले नेपाली र विदेशी खेलाडीबीचको तुलना गर्दा समग्र प्रदर्शनमा नेपाली खेलाडी पछि छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। बरु, विदेशी खेलाडीको अनुभव र नेपाली खेलाडीको स्थानीय परिस्थितिको ज्ञानबीच प्रतिस्पर्धा देखिएको छ।
एनपीएलको वास्तविक उपलब्धि विदेशी खेलाडीले नेपाली खेलाडीलाई प्रतिस्थापन गर्नु होइन, उनीहरूसँगै खेल्दा नेपाली खेलाडीको क्षमता र आत्मविश्वास बढ्नु हो। विदेशी खेलाडीबाट खेल रणनीति, फिटनेस, दबाब व्यवस्थापन र व्यावसायिक अनुशासन सिक्ने वातावरण बनाउन सके प्रतियोगिताको दीर्घकालीन लाभ अझ बढ्न सक्छ।
आईसीसीको मान्यताले बढाएको अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयता
तेस्रो संस्करणको एनपीएलले पाएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिमध्ये एक आईसीसीको आधिकारिक मान्यता हो। यस संस्करणका खेलले आधिकारिक लिस्ट ए टी–२० मान्यता पाएका छन्। यसले प्रतियोगितामा खेलाडीले बनाएका रन, लिएका विकेट र अन्य प्रदर्शनलाई आधिकारिक टी–२० तथ्याङ्कमा समेटिने आधार तयार गरेको छ।
आईसीसीको मान्यताले एनपीएललाई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको संरचनाभित्र थप विश्वसनीय बनाएको छ। यसले सक्रिय टेस्ट राष्ट्रका खेलाडीलाई सहभागी गराउने सम्भावना विस्तार गरेको छ। यसपटक विदेशी खेलाडीको कोटा बढाएर टोलीमा आठ जनासम्म राख्न पाउने व्यवस्था गरिएको छ, तर प्लेइङ ११ मा कम्तीमा सात नेपाली खेलाडी अनिवार्य छन्। यसले विदेशी खेलाडीको सहभागिता बढाउँदा पनि नेपाली खेलाडीको अवसर सुरक्षित राख्ने प्रयास गरेको छ।
आईसीसीको मान्यता प्रतियोगिताको प्रतिष्ठाका लागि मात्र होइन, नेपाली क्रिकेटको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ। तर, मान्यता प्राप्त गर्नु नै पर्याप्त उपलब्धि होइन। प्रतियोगिताको सञ्चालन, मैदानको गुणस्तर, खेलाडीको सुरक्षा, अम्पायरिङ, प्रसारण र आर्थिक पारदर्शितासमेत अन्तर्राष्ट्रिय स्तरअनुसार सुधार गर्नुपर्ने हुन्छ।
पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डको व्यवहारले दिएको धक्का
तेस्रो एनपीएलमा पाकिस्तानका चर्चित खेलाडीको सहभागिता हुने अपेक्षा थियो। पाकिस्तानका टी–२० कप्तान साहिबजादा फरहान, इफ्तिखार अहमद, हसन अली, उसामा मिर, हैदर अली, हुसेन तलातलगायतका खेलाडी विभिन्न टोलीसँग जोडिएका थिए। तर, पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड (पीसीबी) बाट अनापत्ति प्रमाणपत्र (एनओसी) प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा अन्तिम समयमा देखिएको अवरोधले प्रतियोगितालाई प्रभावित गर्यो।
समाचार विवरणअनुसार पीसीबीले नेपाली फ्रेन्चाइज लिगमा सहभागी हुन चाहने खेलाडीका लागि प्रतिव्यक्ति २५ हजार अमेरिकी डलर शुल्क मागेको थियो। यो विषय अन्तिम समयमा उठ्दा फ्रेन्चाइज टोलीले खेलाडीको विकल्प खोज्नुपर्ने अवस्था आयो।
सात पाकिस्तानी खेलाडी अनुबन्धित भएकोमा अधिकांश खेल्न नपाएको घटनाले नेपाली लिगको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारमा विदेशी क्रिकेट बोर्डको निर्णय कति प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने देखाएको छ।
खेलाडी अनुबन्ध गरेपछि अन्तिम समयमा एनओसीको विषय उठ्दा टोलीको योजना, आर्थिक व्यवस्थापन र दर्शकको अपेक्षा प्रभावित हुन्छ। नेपाली फ्रेन्चाइज टोलीले खेलाडीको अनुबन्ध, यात्रा र व्यवस्थापनमा गरेको तयारीसमेत अनिश्चिततामा पर्छ।
पाकिस्तानी खेलाडीको सहभागितामा देखिएको समस्या केवल एउटा देशका खेलाडीको अनुपस्थितिको विषय होइन। अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी अनुबन्ध गर्दा सम्बन्धित क्रिकेट बोर्डको स्वीकृति, शुल्क, बीमा र अन्य सर्तबारे पहिल्यै स्पष्टता आवश्यक हुन्छ भन्ने पाठ यसले दिएको छ। नेपाल क्रिकेट संघले आगामी संस्करणमा विदेशी बोर्डसँग समन्वय र अनुबन्ध प्रक्रिया थप व्यवस्थित बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
एनपीएलको आर्थिक आकार
तेस्रो एनपीएल खेलकुद प्रतियोगितामा मात्र सीमित छैन। यसले नेपाली अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष आर्थिक गतिविधि बढाउने सम्भावना देखाएको छ। नेपाल क्रिकेट संघको अनुमानअनुसार यस संस्करणमा प्रतियोगितासँग सम्बन्धित प्रत्यक्ष कारोबार डेढ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी पुग्न सक्छ।
संघका कोषाध्यक्ष पदमबहादुर खड्काका अनुसार प्रायोजन र टिकट बिक्रीबाट मात्रै करिब ७० करोड रुपैयाँ आम्दानी हुने अपेक्षा गरिएको छ। प्रसारण अधिकारबाट ३३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी रकम सुनिश्चित भइसकेको छ। हिमालय स्पोर्ट्सबाट १४ करोड ६४ लाख र नेटटिभीबाट १८ करोड ४ लाख रुपैयाँ प्राप्त भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
फ्रेन्चाइज टोलीहरूले यसपटक औसतमा करिब १५ करोड रुपैयाँ खर्च गर्ने अनुमान छ। गत संस्करणमा यस्तो खर्च औसत ८ देखि १० करोड रुपैयाँ रहेको बताइएको थियो। होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, पर्यटन, खुद्रा व्यापार र अन्य सेवा क्षेत्रमा हुने कारोबारलाई समेत जोड्दा एनपीएलको आर्थिक प्रभाव प्रत्यक्ष कारोबारभन्दा ठूलो हुन सक्छ।
दोस्रो संस्करणमा एनपीएलले ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो भने प्रतियोगिता सञ्चालनमा २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ खर्च भएको थियो।
त्यसबाट फ्रेन्चाइज टोलीलाई १६ करोड १८ लाख रुपैयाँ वितरण गरिएको र नेपाल क्रिकेट संघले ९ करोड २१ लाख रुपैयाँ आम्दानी राखेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। पहिलो संस्करणको आम्दानी २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँ थियो।
यसपटक विजेता टोलीले एक करोड ५० लाख रुपैयाँ पुरस्कार पाउनेछ। उपविजेताले ८० लाख, तेस्रो हुनेले ४० लाख र चौथो हुने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ पाउने व्यवस्था गरिएको छ। पुरस्कार रकममा भएको वृद्धिले प्रतियोगिताको व्यावसायिक आकार विस्तार हुँदै गएको देखाउँछ।
तर, डेढ अर्ब रुपैयाँको अनुमानलाई फ्रेन्चाइज टोलीको नाफा वा नेपाल क्रिकेट संघको आम्दानीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यो प्रतियोगितासँग जोडिएको प्रत्यक्ष कारोबारको अनुमान हो।
टोलीहरूको वास्तविक आर्थिक अवस्था, आम्दानी, खर्च, ऋण, प्रायोजन सम्झौता र नाफा–घाटाको छुट्टाछुट्टै विवरण सार्वजनिक नभएसम्म कुन टोली आर्थिक रूपमा बलियो वा कमजोर छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। औसत खर्चको अनुमानले मात्रै टोलीको आर्थिक स्वास्थ्य देखाउँदैन।
एनपीएलको आर्थिक दिगोपनका लागि फ्रेन्चाइज टोलीको वित्तीय पारदर्शिता, खेलाडी तथा कर्मचारीको पारिश्रमिक सुनिश्चितता, प्रायोजन सम्झौताको स्पष्टता र आम्दानीको न्यायोचित बाँडफाँट आवश्यक हुन्छ।
प्रतियोगिताले कारोबार बढाउनु सकारात्मक भए पनि त्यसको लाभ खेलाडी, प्रशिक्षक, मैदानकर्मी, स्थानीय व्यवसाय र समग्र क्रिकेट संरचनासम्म पुग्नुपर्छ।
नेपाली क्रिकेटलाई एनपीएलले दिएको लाभ
एनपीएलले नेपाली क्रिकेटलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो लाभ खेलाडीलाई नियमित र उच्चस्तरको प्रतिस्पर्धाको वातावरण उपलब्ध गराउनु हो।
राष्ट्रिय टोलीमा सीमित अवसर पाउने वा घरेलु प्रतियोगितामा मात्रै खेलिरहेका खेलाडीले विदेशी खेलाडीसँग एउटै टोलीमा रहेर प्रशिक्षण गर्ने र प्रतिस्पर्धा गर्ने मौका पाएका छन्। यसले उनीहरूको खेल कौशल, आत्मविश्वास र व्यावसायिक अनुशासन विकास गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
प्रतियोगिताले प्रशिक्षक, फिजियो, विश्लेषक, अम्पायर, मैदानकर्मी, प्रसारणकर्मी र व्यवस्थापन क्षेत्रमा पनि रोजगारी तथा अनुभवको अवसर सिर्जना गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी, प्रशिक्षक र दर्शकको आगमनले नेपालको खेल पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुर्याउन सक्छ। नेपाली खेलाडीको प्रदर्शन अन्तर्राष्ट्रिय प्रसारणमार्फत बाहिर पुग्दा उनीहरूको पहिचान विस्तार हुने सम्भावना पनि बढेको छ।
तर, एनपीएलको सफलता केवल विदेशी खेलाडीको सहभागिता, टिकट बिक्री, दर्शकको भीड वा प्रायोजन रकमले मापन गर्न मिल्दैन। यसले नेपाली क्रिकेटको आधार बलियो बनायो कि बनाएन भन्ने मुख्य प्रश्न हो।
प्रतियोगिताबाट प्राप्त आम्दानीको हिस्सा क्रिकेट एकेडेमी, उमेर समूहका प्रतियोगिता, महिला क्रिकेट, जिल्ला र प्रदेशस्तरको पूर्वाधार तथा खेलाडीको दीर्घकालीन विकासमा लगानी हुनुपर्छ।
त्यसैगरी एनपीएलमा राम्रो प्रदर्शन गरेका खेलाडीलाई राष्ट्रिय टोलीको छनोट प्रक्रियामा उचित मूल्याङ्कन गर्ने, उनीहरूको फिटनेस र प्राविधिक विकासमा ध्यान दिने तथा घरेलु क्रिकेटको नियमित संरचना बलियो बनाउने काम पनि आवश्यक छ। एनपीएल केही साताको उत्सवमा सीमित नभई वर्षभरि नेपाली क्रिकेटलाई चलायमान बनाउने आधार बन्नुपर्छ।
एनपीएलले नेपाली क्रिकेटलाई आर्थिक र व्यावसायिक रूपमा अघि बढाउने ढोका खोलेको छ। अब यसको सफलता प्रतियोगिताको आकार कति ठूलो भयो भन्नेमा मात्र होइन, यसले कति नयाँ खेलाडी उत्पादन गर्यो, राष्ट्रिय टोलीको स्तर कति उकास्यो, क्रिकेटको पूर्वाधार कति सुधार्यो र आर्थिक लाभ कति पारदर्शी रूपमा बाँड्यो भन्ने आधारमा मापन हुनुपर्छ।
एनपीएलको वास्तविक उचाइ त्यतिबेला स्थापित हुनेछ, जब यसको चमक मैदानभित्रको प्रतिस्पर्धासँगै नेपाली क्रिकेटको समग्र संरचनामा पनि देखिनेछ।
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्