नाकाबन्दीले जुराएको पेट्रोलियम अन्वेषण (भिडियोसहित)

२०७२ सालमा नेपालमा नयाँ संविधान जारी भएपछि भारतको नाकाबन्दीका कारण मुलुकमा रहेका पेट्रोलियम खानीको अन्वेषण कार्यअघि बढ्यो । चैत २०७२ मा नेपाल र चीनबीच पेट्रोलियम पदार्थ अन्वेषण तथा उत्खननमा सहकार्य गर्ने सहमति भएको थियो ।

२०७५ माघमा दैलेखको भैरवी गाउँपालिका– १, जलजलेमा १७ पुस २०८१ मा पेट्रोलियम पदार्थ अन्वेषण गर्न चीनलाई दिनेसम्बन्धी परियोजना स्वीकृत गर्यो ।

उक्त सहमतिअनुसार २०७६ मा खानी तथा भू–गर्भ विभाग र चिनियाँ सरकारको जिओलोजिकल सर्भे कम्पनीबिच पेट्रोलियम पदार्थ अन्वेषण तथा उत्खनन गर्न २ अर्ब ४० करोड आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा सम्झौता भएको थियो ।

१६ असार २०७६ मा तत्कालीन उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री मातृकाप्रसाद यादव नेतृत्वको टोलीले दैलेखको नाभीस्थान आएर अन्वेषणको औपचारिक उद्घाटन गरेको थियो । त्यसपछि खानी तथा भू–गर्भ विभाग र चाइना जियोलोजिकल सर्भेको विज्ञ टोलीले अन्वेषणको काम थालेको थियो ।

स्थलगत सर्भेको काम सकेर कोरोना माहामारी सुरु हुनासाथ फागुन २०७६ मा चिनियाँ टोली चीन फर्कियो । महामारीका कारण समयमा काम पूरा हुन सकेन । त्यसपछि १४ चैत २०७८ को मन्त्रिपरिषद् बैठकले परियोजनाको म्याद दुई वर्ष थप गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

२०८१ पुस १७ गते ४ किलोमिटर जमिनमुनि ड्रिल गर्ने कार्य सम्पन्न भएको थियो । उक्त ड्रिलिङपश्चात् सङ्कलन गरिएका नमुनाको परीक्षणबाट दैलेखको भू–गर्भमा ८० अर्ब घनमिटर क्षमतामा प्राकृतिक ग्यास तैरिएर बसेको प्रतिवेदन नेपाल सरकारलाई बुझाइयो । उक्त तथ्यले दैलेखवासीमा मात्र नभई सिङ्गो देशलाई उत्साह थपेको थियो ।

नेपालमै पहिलोपटक यति ठुलो मात्रामा प्राकृतिक ग्यास तैरिएको तथ्य बाहिरिएपछि प्राकृतिक इन्धनमाथिको परनिर्भरता घटाउने अपेक्षा सबैको थियो । उक्त प्रतिवेदन सार्वजनिक भएसँगै नेताहरूमा अपनत्व लिनमा निकै होडबाजीसमेत चल्यो । तर, अहिले सिङ्गो परियोजना नै सुस्ताएको छ ।

पहिलो चरणको काम सम्पन्न भएसँगै चीन र नेपालबीच भएको दुई पक्षीय सम्झौता सकिएको छ । दोस्रो चरणका कामहरू अघि बढाउन बजेट अभावले अन्वेषणको काम सुस्ताएको हो । नेपाल सरकारले बाँकी अन्वेषणका कामअघि बढाउन बजेट व्यवस्थापन गर्न सकेको छैन ।

चिनियाँ पक्षसँग मागिएको सहयोग पनि प्राप्त हुने वा नहुने भन्ने विषय टुङ्गोमा पुगेको छैन । जसका कारण प्राकृतिक इन्धनमार्फत समृद्धि हासिल गर्ने रणनैतिक महत्वको आयोजना अलपत्र पर्ने जोखिम बढेको छ । आयोजनास्थल सुनसान बनेको छ ।

नेपालको भू–गर्भमा पेट्रोलियम पदार्थ रहेको भनेर लामो समयदेखि चर्चा चल्दै आएको भए पनि दैलेखमा जमिनमुनि अनुसरणात्मक ड्रिलिङमार्फत पेट्रोलियम पदार्थ पत्ता लागेको यो पहिलो परियोजना हो ।

ड्रिलिङको काम सम्पन्न भएसँगै प्राप्त ग्यासको विशेषता कस्तो प्रकृतिको छ भनेर पत्ता लगाउन थप परीक्षणका कामहरू बाँकी नै छन् ।

त्रिपाठी भन्नुहुन्छ, “बाँकी टेस्टिङ गरिसकेपछि आर्थिक, प्राविधिक र वातावरणीय पक्षको सूक्ष्म अध्ययन र विश्लेषणपश्चात् सकारात्मक नतिजा निस्केपछि उत्पादनको कार्य अघि बढ्छ ।”