हरेक व्यक्तिको जीवनयात्रामा गुरुको स्थान उच्च हुन्छ । गुरुहरुकै पथप्रदर्शनबाट व्यक्ति अघि बढ्छ, उन्नति, प्रगति, आविष्कार सबैमा गुरुको शिक्षाको प्रभाव रहन्छ । यसैले संसारभर गुरुलाई अति आदरण गरी उनीहरुको सम्मानमा दिवस मनाइन्छ ।
पश्चिा मुलुकहरु विभिन्न मितिमा यो दिवस मनाइन्छ भने नेपालसहित सम्पूर्ण सनातन सभ्यता र संस्कार पालना गर्ने मुलुकमा नेपालमा हरेक वर्षको आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन आफ्ना गुरुहरुप्रति नतमस्तका भएर सम्मान प्रकट गरिन्छ ।
वैदिक कालदेखि विकसित गुरुकुल शिक्षा पद्धतिबाट विकसित हुँदैआएको नेपाली समाजमा आज पनि त्यस्ता अभ्यासहरु अप्रत्यक्ष रुपमा हुने गरेका छन् । पूर्वीय समाजमा ज्ञान, अनुशासन, नैतिकता, संस्कार र चरित्र निर्माणलाई शिक्षाको मूल उद्देश्य बनाएको थियो।
गुरुकुलमा विद्यार्थीहरू गुरुको सान्निध्यमा बसेर केवल अक्षरज्ञान प्राप्त गर्दैनथे, जीवन कसरी जिउने, समाजप्रति कस्तो दायित्व निर्वाह गर्ने, प्रकृतिसँग कसरी सहअस्तित्व कायम गर्ने र सत्य, त्याग तथा सेवाको मार्गमा कसरी अघि बढ्ने भन्ने जीवनदर्शन सिक्थे। शिक्षा त्यहाँ रोजगारीको प्रमाणपत्र होइन, असल मानिस निर्माण गर्ने साधना थियो।
यही गौरवशाली परम्पराको स्मरण गर्दै प्रत्येक वर्ष मनाइने गुरु पूर्णिमाले ज्ञानका साधक, शिक्षक, अभिभावक तथा जीवनमा सही मार्ग देखाउने सबै गुरुहरूप्रति श्रद्धा, सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।
महर्षि वेदव्यासको जन्मजयन्तीका रूपमा पनि मनाइने यो पर्वले ज्ञानको प्रकाशले नै समाजलाई सभ्य र समुन्नत बनाउन सकिने सन्देश दिन्छ। आधुनिक कालमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक ग्रन्थहरुका रचनाकार वेदव्यासलाई विश्वको पहिलो आदिगुरुका रुपमा चित्रण गरिएको छ ।
समय परिवर्तनसँगै शिक्षण पद्धति पनि परिवर्तन भएको छ। गुरुकुलबाट विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयसम्मको यात्रा हुँदै आज शिक्षा डिजिटल माध्यममा पुगेको छ। इन्टरनेट, अनलाइन कक्षा, डिजिटल पुस्तकालय र कृत्रिम बुद्धिमत्ता -एआई)ले ज्ञान प्राप्त गर्ने तरिका नै बदलिदिएको छ।
आज विद्यार्थीले केही सेकेन्डमै संसारभरका पुस्तक, अनुसन्धान र सूचनामा पहुँच पाउन सक्छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अध्ययन, अनुसन्धान, भाषा अनुवाद, लेखन, विश्लेषण र समस्या समाधानमा नयाँ सम्भावनाका ढोका खोलेको छ।
तर प्रविधिको विकाससँगै केही गम्भीर चुनौती पनि देखा परेका छन्। अहिले कतिपय विद्यार्थीले सिक्नेभन्दा तयार उत्तर खोज्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई सहयोगी साधनका रूपमा प्रयोग गर्नु सकारात्मक भए पनि त्यसमा पूर्ण रूपमा निर्भर हुँदा सिर्जनशीलता, विश्लेषण क्षमता, मौलिक सोच र अनुसन्धान गर्ने बानी कमजोर हुने खतरा बढेको छ।
प्रविधिले ज्ञान उपलब्ध गराउन सक्छ, तर विवेक, नैतिकता, मानवीय संवेदना, अनुशासन र जीवनका मूल्य सिकाउन सक्दैन। त्यसका लागि आज पनि गुरुको भूमिका अपरिहार्य छ। अर्कोतर्फ, पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षा क्रमशः सेवाभन्दा व्यापार बन्दै गएको भन्ने गुनासो समाजमा व्यापक रूपमा सुनिन थालेको छ।
महँगा विद्यालय, अत्यधिक शुल्क, अनिवार्य कोचिङ, अतिरिक्त शुल्कको प्रतिस्पर्धा र शिक्षालाई नाफामुखी उद्योगका रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिले अभिभावक र विद्यार्थी दुवै चिन्तित छन्। शिक्षा जति महँगो हुँदै गएको छ, त्यति नै गुणस्तर र संस्कारमूलक शिक्षाबारे प्रश्न उठिरहेका छन्।
निःसन्देह, शिक्षण पेशामा संलग्न व्यक्तिको सम्मानजनक जीविकोपार्जनको अधिकार सुरक्षित हुनुपर्छ। शिक्षक आर्थिक रूपमा सुरक्षित नभएसम्म गुणस्तरीय शिक्षा अपेक्षा गर्न पनि कठिन हुन्छ। तर शिक्षण कार्यको मूल उद्देश्य धन आर्जन मात्र बन्नु हुँदैन।
शिक्षण भनेको समाज निर्माण गर्ने तपस्या हो, पुस्ता निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हो र मानवताको भविष्य कोर्ने पवित्र अभियान हो। गुरुको धर्म केवल पाठ्यक्रम पढाउनु होइन, असल नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो। त्यसैले शिक्षालाई केवल आम्दानीको माध्यममा सीमित गर्ने होइन, समाजप्रतिको उत्तरदायित्व र सेवाको भावनासँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।
त्यसै गरी विद्यार्थी र अभिभावकले पनि शिक्षालाई केवल उच्च अंक, प्रमाणपत्र वा आकर्षक जागिर प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र हेर्ने सोचबाट माथि उठ्नुपर्छ। शिक्षाको वास्तविक सफलता व्यक्तिको चरित्र, व्यवहार, जिम्मेवारीबोध, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय संवेदनामा देखिनुपर्छ। ज्ञानसँगै संस्कार नजोडिएको शिक्षा अधुरो हुन्छ।
गुरु पूर्णिमाको अवसरमा हामीले ज्ञान, शिक्षा र संस्कार प्रदान गर्ने सबै गुरुहरूको सम्मान गर्नुपर्छ। उहाँहरूले दिएको ज्ञान र मार्गदर्शनलाई जीवनमा आत्मसात गर्नुपर्छ। आफ्ना शिक्षक, अभिभावक तथा जीवनका हरेक मार्गदर्शकप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हाम्रो सांस्कृतिक दायित्व हो।
शिक्षा र ज्ञानको महत्वलाई समाजमा अझ व्यापक रूपमा प्रवर्द्धन गर्दै नयाँ पुस्तामा अनुशासन, नैतिकता, इमानदारी, सहिष्णुता र संस्कारको विकास गर्नुपर्ने आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। गुरु–शिष्य सम्बन्ध विश्वास, सम्मान र समर्पणमा आधारित हुन्छ। प्रविधि जति विकसित भए पनि यो सम्बन्धको गरिमा कहिल्यै कम हुँदैन।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सूचना दिन सक्छ, तर प्रेरणा दिन सक्दैन, उत्तर दिन सक्छ, तर चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन, तथ्य प्रस्तुत गर्न सक्छ, तर जीवनका मूल्य सिकाउन सक्दैन। त्यो सामर्थ्य आज पनि गुरुमा मात्र निहित छ।
असल गुरुले प्रविधिलाई असल संस्कारको प्रवृत्तिमा परिणत गराउन सक्नुपर्दछ । समयको प्रवाहसंगै गुरुहरु पनि परिवर्तित हुनुपर्छ, निश्चित नैतिक धरातल कायम गरेर ।
नयाँ युगको शिक्षाले प्रविधि र परम्पराको सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई सिकाइको सहयोगी साधन बनाउँदै मानवीय मूल्य, संस्कार, नैतिकता, अनुसन्धान, सिर्जनशीलता र आलोचनात्मक चिन्तनलाई अझ बलियो बनाउनु आवश्यक छ।
ज्ञान, सीप र सकारात्मक सोचको विकाससँगै नैतिक चेतनाको विस्तार हुन सके मात्र शिक्षा आफ्नो वास्तविक उद्देश्यमा सफल हुनेछ। कुशल, सक्षम र शिक्षालाई सेवा ठान्ने सदगुरुले यिनै मान्यता राखेर आफ्ना शिष्य अर्थात् विद्यार्थीहरुलाई ज्ञान, सीप, संस्कार, सदाचार सिकाउँछन् । जीवनमा अब्बल बन्ने कुशलता प्रदान गर्दछन् ।
शिक्षक असल भए विद्यार्थी असल हुन्छन् र असल शिक्षा, असल गुरु भए समुन्नत राष्ट्र निर्माणको आधार निर्माण हुनेछ । देश विकास भनेको सडक, भवन वा प्रविधि मात्र होइन, संस्कार, सभ्यता, संस्कृति, मानवता पनि हो । गुरु पूर्णिमाले हामीलाई यही कुराको स्मरण गराउँछ ।
शिक्षालाई आम्दानीको स्रोत होइन समाजसेवा र राष्ट्र निर्माणको अभियानमा परिणत गरौं, शैक्षिक क्षेत्रलाई दलीयकरणबाट मुक्त गरौं, शिक्षकहरु राजनीतिक कार्यकर्ता नबनी सम्मानित गुरुमा सीमित बनौं र नयाँ पुस्तामा संस्कार र नैतिकताको विकास गरौं ।
शिक्षा तथा ज्ञानको उज्यालोमार्फत सभ्य, समृद्ध र मानवीय समाज निर्माणमा सबैले आ–आफ्नो भूमिका निर्वाह गरौं। गुरुको सम्मान केवल एक दिनको औपचारिकता होइन, जीवनभरको संस्कार हो भन्ने बुझौं ।
गुरुकुलको आत्मा, आधुनिक शिक्षाको वैज्ञानिक दृष्टिकोण र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सकारात्मक उपयोगलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन सक्यौं भने मात्र ज्ञानले समृद्ध, संस्कारले सभ्य र नैतिकताले उज्यालो भविष्य निर्माण गर्न सक्नेछ।
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्