मानव समाज निरन्तर प्रगतिपथमा अघि बढ्ने चेतनशील प्राणीहरूको समूह हो। यही चेतनशीलताले नयाँ–नयाँ खोज, अनुसन्धान र आविष्कारलाई सम्भव बनाएको छ।
पछिल्ला केही दशकयता विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै मानव जीवनका लगभग सबै क्षेत्रमा आमूल परिवर्तन आएको छ। सञ्चार, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, व्यापारदेखि शिक्षासम्म आधुनिक प्रविधिले नयाँ आयाम थपेको छ।
यिनै प्रविधिमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स–एआई) अहिले विश्वभर सबैभन्दा बढी चर्चामा रहेको विषय बनेको छ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा पनि एआईको प्रयोग तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ।
विद्यालय, कलेज तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थीदेखि शिक्षक र अनुसन्धानकर्तासम्म अध्ययन, अध्यापन, पाठ योजना निर्माण, अनुसन्धान, भाषान्तरण तथा जटिल विषयलाई सरल रूपमा बुझ्न एआईको प्रयोग गर्न थालेका छन्।
यसले शिक्षामा नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ भने केही गम्भीर चुनौती पनि थपेको छ। त्यसैले शिक्षामा एआईलाई अवसर र चुनौती दुवै पक्षबाट हेर्न आवश्यक छ।
नयाँ ज्ञान र अनुसन्धानमा सहज पहुँच
एआईको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको सिकाइलाई पाठ्यपुस्तकको सीमित घेराभित्र नराखी विश्वव्यापी ज्ञानसँग जोड्नु हो। कुनै पनि विषयमा नवीनतम अनुसन्धान, तथ्य, विश्लेषण र जानकारी विद्यार्थीले केही क्षणमै प्राप्त गर्न सक्छन्। प्रश्न–उत्तरका माध्यमबाट जिज्ञासा समाधान हुने भएकाले निरन्तर सिक्ने संस्कारको विकास हुन्छ।
पाठ्यपुस्तकभन्दा फराकिलो ज्ञान
शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुनु हुँदैन। एआईमार्फत विद्यार्थीहरूले विश्व इतिहास, अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, जैविक विविधता, आर्थिक प्रवृत्ति, सांस्कृतिक सम्पदा तथा नवीन वैज्ञानिक आविष्कारजस्ता विषयबारे सहज रूपमा जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन्। यसले उनीहरूको ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउँछ।
प्राविधिक दक्षता विकास
आजको युग सूचना र प्रविधिको युग हो। कम्प्युटर प्रोग्रामिङ, डेटा विश्लेषण, रोबोटिक्स, साइबर सुरक्षा, डिजिटल डिजाइन तथा एआईसम्बन्धी ज्ञान सिक्न एआई प्रभावकारी माध्यम बनेको छ।
जटिल विषयलाई चरणबद्ध रूपमा बुझाउने, उदाहरण प्रस्तुत गर्ने तथा अभ्यासका अवसर उपलब्ध गराउने भएकाले विद्यार्थीहरूको प्राविधिक क्षमता अभिवृद्धि हुन्छ। विशेष गरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका विद्यार्थीले पनि गुणस्तरीय प्राविधिक ज्ञान प्राप्त गर्ने अवसर पाएका छन्।
समयानुकूल र जिज्ञासु बनाउने
विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। एआईले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैलाई अद्यावधिक ज्ञानसँग जोडिराख्छ। नयाँ शिक्षण विधि, अनुसन्धान तथा विश्वव्यापी अभ्यासबारे जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ।
एआईसँग संवाद गर्न सकिने भएकाले विद्यार्थीहरू बढी प्रश्न सोध्ने, खोज गर्ने र अनुसन्धानतर्फ आकर्षित हुन्छन्। यही जिज्ञासाले नवप्रवर्तनको आधार तयार गर्छ।
सीप, उद्यमशीलता र रोजगारमुखी शिक्षा
आधुनिक शिक्षा रोजगारमुखी हुनुपर्छ। एआईले कृषि, पशुपालन, पर्यटन, सूचना प्रविधि, हस्तकला, वित्तीय व्यवस्थापन तथा उद्यमशीलतासम्बन्धी ज्ञान सहज रूपमा उपलब्ध गराउँछ। यसले विद्यार्थीहरूमा सीप विकास, स्वरोजगार र उद्यमशीलताको भावना अभिवृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
सामाजिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय चेतना
एआई शैक्षिक ज्ञानमा मात्र सीमित छैन। यसले मानव अधिकार, लैंगिक समानता, सामाजिक न्याय, समावेशिता, नैतिकता र शान्ति शिक्षासम्बन्धी सामग्री उपलब्ध गराएर जिम्मेवार नागरिक निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछ। विभेद, हिंसा, युद्ध तथा तिनका परिणामबारे पनि विद्यार्थीले गहिरो जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन्।
त्यस्तै जलवायु परिवर्तन, वातावरण संरक्षण, स्वास्थ्य, सरसफाइ, पोषण, मानसिक स्वास्थ्य तथा महामारी नियन्त्रणसम्बन्धी अद्यावधिक जानकारी पनि एआईबाट सहजै प्राप्त गर्न सकिन्छ। यसले वातावरणप्रति जिम्मेवार र स्वास्थ्यप्रति सचेत नागरिक निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ।
परम्परा र आधुनिकताको समन्वय
नेपालका परम्परागत सीप, पेशा, प्रविधि तथा संस्कृतिमाथि विभिन्न कारणले संकट बढिरहेको छ। एआईमार्फत विद्यार्थीहरूले यस्ता मौलिक सम्पदाको महत्व, आर्थिक तथा सामाजिक योगदानबारे अध्ययन गर्न सक्छन्। साथै अत्याधुनिक प्रविधिसम्बन्धी ज्ञान पनि प्राप्त गर्न सक्ने भएकाले परम्परा र आधुनिकताबीच सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुग्छ।
उपरोक्त पक्षहरू एआईका केही प्रमुख अवसर मात्र हुन्। अब यसको चुनौतीतर्फ पनि ध्यान दिन आवश्यक छ।
तथ्यको विश्वसनीयता
एआईले उपलब्ध गराउने सबै जानकारी शतप्रतिशत सही हुन्छ भन्ने छैन। कहिलेकाहीँ अपूर्ण, पुरानो वा भ्रामक सूचना पनि प्राप्त हुन सक्छ। एआईले विभिन्न स्रोतमा आधारित भएर उत्तर दिने भएकाले प्राप्त जानकारीलाई विश्वसनीय स्रोतसँग तुलना गरी तथ्य परीक्षण गर्नु आवश्यक हुन्छ। अन्यथा गलत सूचना फैलिने जोखिम रहन्छ।
अत्यधिक निर्भरता र सिर्जनशीलताको ह्रास
आज एआईबाट प्राप्त सामग्रीलाई जस्ताको तस्तै प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। यसले विद्यार्थीको स्वतन्त्र सोच, विश्लेषण क्षमता, लेखन सीप तथा सिर्जनशीलतामा असर पुर्याउन सक्छ। आफ्नै अध्ययन र आलोचनात्मक विश्लेषण नगरी एआईमा पूर्ण निर्भर हुँदा मौलिकता कमजोर बन्छ।
त्यस्तै एआईको दुरुपयोगले नक्कल गर्ने, अरूको सामग्री आफ्नो नाममा प्रस्तुत गर्ने तथा अनुसन्धानमा अनैतिक अभ्यास बढाउने जोखिम पनि उत्तिकै छ। त्यसैले शैक्षिक इमानदारी कायम राख्न स्पष्ट नीति र नैतिक मापदण्ड आवश्यक छन्।
भ्रामक सामग्रीको जोखिम
एआईको प्रयोगबाट नक्कली तस्बिर, भिडियो तथा भ्रामक समाचार तयार गर्न सकिने भएकाले विद्यार्थीहरू भ्रमित हुने सम्भावना रहन्छ। शिक्षा क्षेत्रमा यस्तो प्रवृत्ति गम्भीर चुनौती बन्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल साक्षरता र तथ्य परीक्षणको संस्कार विकास गर्नु अपरिहार्य छ।
गोपनीयता र साइबर सुरक्षा
एआई प्रयोग गर्दा व्यक्तिगत विवरण, शैक्षिक अभिलेख तथा अन्य संवेदनशील जानकारीको सुरक्षा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। आवश्यक सावधानी नअपनाए डाटा दुरुपयोग, साइबर अपराध तथा गोपनीयता उल्लङ्घनका समस्या आउन सक्छन्।
त्यसैले विद्यालय तहदेखि नै एआई केन्द्रित डिजिटल साक्षरता र साइबर सुरक्षासम्बन्धी शिक्षा प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ। साथै विद्यार्थीहरूले एआईलाई सहायक सामग्रीका रूपमा मात्र प्रयोग गर्ने स्पष्ट मापदण्ड पनि आवश्यक छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा एआई न त पूर्ण रूपमा हानिकारक प्रविधि हो, न त सबै समस्याको अन्तिम समाधान। यसको उपयोग गर्ने तरिकाले नै यसको प्रभाव निर्धारण गर्छ।
एआईलाई प्रतिस्थापनको माध्यम नभई अध्ययन, अनुसन्धान, सीप विकास, जिज्ञासा अभिवृद्धि र गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँच विस्तार गर्ने सहायक साधन तथा सन्दर्भ सामग्रीका रूपमा प्रयोग गर्न सके यसबाट अधिकतम लाभ लिन सकिन्छ।
तर पूर्ण रूपमा यसैमा निर्भर हुने प्रवृत्तिले सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच र शैक्षिक इमानदारीलाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले शिक्षामा एआईको सन्तुलित, जिम्मेवार र नैतिक प्रयोग नै आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
(लेखक श्रेष्ठ नीलगिरि विद्यालय, पकनाजोलका सञ्चालक सदस्य हुनुहुन्छ।)
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्