जापान विश्वकै विकसित राष्ट्रमध्ये एक भए पनि त्यहाँका सडकमा देखिने बिजुली तथा टेलिफोनका खम्बा (युटिलिटी पोल) अझै पनि दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेका छन्।
प्राकृतिक विपद्का बेला यी खम्बा ढल्दा सडक अवरुद्ध हुने, उद्धारमा समस्या आउने र सहरको सौन्दर्य बिगार्ने भन्दै दशकौँदेखि तार भूमिगत बनाउने अभियान चलिरहेको छ। तर अत्यधिक लागत, प्राविधिक जटिलता र स्थानीय तहको सीमित स्रोतका कारण यो प्रक्रिया अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन।
प्रख्यात एनिमेसन निर्देशक हिदेआकि आन्नोले सन् २०१४ मा आयोजित एक कार्यक्रममा जापानका बिजुलीका खम्बाप्रति आफ्नो विशेष आकर्षण व्यक्त गरेका थिए। उनका अनुसार खम्बा र माथिबाट फैलिएका तारहरूले जापानी सहरको पहिचान र दृश्यलाई जीवन्त बनाउँछन्।
उनले त मजाककै शैलीमा यस्ता खम्बालाई “सांस्कृतिक सम्पदा” का रूपमा संरक्षण गर्नुपर्ने टिप्पणीसमेत गरेका थिए। चर्चित ‘इभान्जेलियन’ शृंखलामा पनि उनले टोकियो–३ को दृश्यमा प्रशस्त खम्बा र तार समावेश गरेका छन्।
यद्यपि अधिकांश जापानी नागरिक र सहरी योजनाविद्हरू भने यी खम्बालाई सौन्दर्यभन्दा बढी समस्या मान्छन्। भूकम्प, आँधी वा चट्याङका बेला खम्बा ढल्दा सडक बन्द हुने, विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध हुने र उद्धार तथा आपत्कालीन सेवामा अवरोध पुग्ने गरेको अनुभव जापानले पटक–पटक भोगेको छ।
यसै कारण टोकियो महानगर सरकारले हालै आफ्नो ‘पोल–फ्री’ योजना परिमार्जन गर्दै विद्युत् र सञ्चारका तार भूमिगत गर्ने अभियानलाई तीव्र बनाएको छ।
आगामी अक्टोबरदेखि लागू हुने नयाँ व्यवस्थाअनुसार धेरैजसो नयाँ आवासीय बस्तीमा खम्बा नराखी पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्नेछ।
टोकियोकी गभर्नर युरिको कोइकेले सन् १९९५ को ग्रेट हान्सिन भूकम्पमा खम्बा ढल्दा उद्धार टोलीसमेत पुग्न नसकेको अनुभव स्मरण गर्दै विपद् व्यवस्थापनका लागि भूमिगत प्रणाली अपरिहार्य भएको बताएकी छन्। तर उनले यसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अत्यधिक लागत भएको स्वीकार गरेकी छन्।
विश्वका अन्य विकसित सहरहरूसँग तुलना गर्दा जापान यस क्षेत्रमा निकै पछाडि छ। लन्डन र पेरिसमा लगभग सम्पूर्ण विद्युत् तथा सञ्चार लाइन भूमिगत छन् भने हङकङ, सिंगापुर र ताइपेइमा पनि ९० प्रतिशतभन्दा बढी लाइन भूमिगत भइसकेका छन्।
तर जापानको राजधानी टोकियोका २३ वटै वार्डमा आर्थिक वर्ष २०१९ सम्म जम्मा ८ प्रतिशत र ओसाकामा ६ प्रतिशत मात्र लाइन भूमिगत थिए।
जापानभित्र पनि प्रगतिको अवस्था समान छैन। टोकियो अग्रस्थानमा भए पनि ह्योगो प्रान्तको आशिया सहरले आवासीय क्षेत्रलाई खम्बामुक्त बनाउने दीर्घकालीन नीति अपनाएको छ। सन् १९२८ देखि सुरु भएको यो अभियानलाई १९९५ को भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा अझ विस्तार गरिएको थियो।
अहिले त्यहाँका करिब १५.५ प्रतिशत स्थानीय सडकमा तार भूमिगत भइसकेका छन्। आशियाले मुख्य सडकभन्दा पनि आवासीय बस्तीको सौन्दर्य र सहरको मौलिक पहिचान जोगाउने उद्देश्यलाई प्राथमिकता दिएको छ।
जापानमा बिजुलीका खम्बाको इतिहास १९औँ शताब्दीबाट सुरु हुन्छ। सन् १८६९ मा टोकियो–योकोहामाबीच पहिलो टेलिग्राफ लाइनका लागि खम्बा गाडिएको थियो भने सन् १८८७ मा टोकियोमा पहिलोपटक विद्युत्का खम्बा प्रयोग गरिए। सुरुमा काठका खम्बा प्रयोग भए पनि सन् १९२३ पछि क्रमशः कंक्रिटका खम्बाले स्थान लिन थाले।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि पुनर्निर्माणको क्रममा छिटो र सस्तो रूपमा विद्युत् सेवा विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता परेकाले खम्बामार्फत तार विस्तार गर्ने प्रणाली व्यापक बन्यो। त्यसबेला अस्थायी समाधानका रूपमा अपनाइएको यही विधि पछि जापानको मानक पूर्वाधारमा परिणत भयो।
सन् २०१६ मा जापानले भूमिगत लाइन विस्तारसम्बन्धी कानुन ल्याएपछि नयाँ खम्बा निर्माण निरुत्साहित गर्ने र स्थानीय सरकारलाई योजना बनाउन प्रोत्साहन गर्ने नीति लागू गरिएको छ। तर प्रगति अत्यन्तै सुस्त छ।
एक किलोमिटर सडकमा तार भूमिगत गर्न करिब ५३ करोड येन (झण्डै ३२ लाख ६० हजार अमेरिकी डलर) खर्च लाग्छ र काम सम्पन्न गर्न कम्तीमा पाँचदेखि सात वर्ष लाग्ने अनुमान छ। यही गतिमा काम भए देशभरका करिब १२ लाख किलोमिटर सडकमा भूमिगत लाइन विस्तार गर्न झण्डै २ हजार ७ सय वर्ष लाग्ने विज्ञहरूको अनुमान छ।
सन् २०१८ को अन्त्यसम्म जापानमा करिब ३ करोड ५९ लाख बिजुलीका खम्बा थिए। भूमिगत प्रणाली विस्तार भइरहे पनि खम्बाको संख्या भने अझै बढिरहेको छ। सन् २०२१ मा मात्रै देशभर झण्डै ४५ हजार नयाँ खम्बा थपिएका थिए।
विज्ञहरूका अनुसार भूकम्प वा सुनामीका बेला भूमिगत लाइनमाथि क्षति कम हुन्छ, तर बिग्रिएपछि मर्मत गर्न भने माथिल्लो लाइनभन्दा बढी समय लाग्छ। साथै टोकियाजस्ता सम्पन्न महानगरले मात्र ठूलो बजेट खर्च गर्न सक्ने भएकाले ग्रामीण तथा साना सहरमा केन्द्र सरकारको थप सहयोगबिना उल्लेख्य प्रगति सम्भव छैन।
यद्यपि जापानमा सबैले खम्बालाई नकारात्मक रूपमा हेर्दैनन्। केही वास्तुविद् र कलाकारका लागि यी जापानी सहरी दृश्यको पहिचान बनेका छन्। अझ केही उत्साहीहरूले त बिजुलीका खम्बालाई नै आफ्नो अध्ययन र रुचिको विषय बनाएका छन्।
‘डेन्चु म्यानिया’ पुस्तकका लेखक कात्सुयुकी सुगाले बाल्यकालदेखि नै आफ्नै घरअगाडिको बिजुलीको खम्बाप्रति आकर्षण विकास गरेका थिए। अहिले उनी सप्ताहन्तमा जापानभर घुमेर खम्बाका हजारौँ तस्बिर सङ्कलन गर्छन्।
उनी खम्बाभन्दा पनि त्यसमा जडित ट्रान्सफर्मर, इन्सुलेटर र संरचनागत बनोटको अध्ययन गर्छन्। उनीजस्ता करिब २० जना मात्र यस्ता उत्साही रहेको अनुमान छ, जसले सामाजिक सञ्जालमार्फत अनौठा खम्बाबारे जानकारी आदानप्रदान गर्छन्।
सुगाका अनुसार सबै तार भूमिगत भए सडक केही खाली र अपरिचित देखिनेछन्। “खम्बा हराए भने मलाई एक प्रकारको शून्यता महसुस हुनेछ,” उनी भन्छन्।
यसरी जापानका बिजुलीका खम्बा आधुनिक सहरी पूर्वाधारका चुनौती, विपद् जोखिम र आर्थिक बोझको प्रतीक मात्र होइनन्, कतिपयका लागि सांस्कृतिक पहिचान र दैनिकीको अविभाज्य अंश पनि बनेका छन्।
यही कारण सुरक्षा र सौन्दर्यका पक्षमा भूमिगत प्रणाली विस्तारको अभियान जारी रहे पनि जापानका सडकबाट यी खम्बा तत्काल हराउने सम्भावना भने देखिँदैन।
तस्वीर र समाचार स्रोत जापान टाइम्सका लागि एलेक्स केटी मार्टिनको रिपोर्ट
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्