अमेरिकाको २५० औँ स्वतन्त्रता दिवस : स्वतन्त्रताको विरासत, विश्व नेतृत्व र नयाँ राष्ट्रवादको बहस

विश्वको सबैभन्दा प्रभावशाली शक्ति राष्ट्र संयुक्तराज्य अमेरिकाले यस वर्ष आफ्नो स्वतन्त्रताको २५० औँ वार्षिकोत्सव  विशेष उत्साहका साथ मनाइरहेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो अत्यधिक गर्मी, विश्वव्यापी भूराजनीतिक तनाव, आर्थिक अनिश्चितता तथा राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प नेतृत्वको “पहिले अमेरिका” (अमेरिका फर्स्ट) राष्ट्रवादी अभियानको नयाँ चरणबीच मनाइएको यो स्वतन्त्रता दिवस केवल राष्ट्रिय उत्सवमा सीमित छैन, बरु अमेरिकी लोकतन्त्र, विश्व नेतृत्व र नयाँ विश्व व्यवस्थामाथिको बहसको केन्द्र बनेको छ।

एआई सिर्जित नमूना चित्र

द न्युयोर्क टाइम्स, द इकोनोमिस्ट, फाइनान्सियल टाइम्स, बीबीसी, सीएनएन लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले अमेरिकाको २५० औँ स्वतन्त्रता दिवसलाई केवल ऐतिहासिक उत्सवका रूपमा नभई “आफ्नो पहिचान पुनः परिभाषित गर्न खोजिरहेको राष्ट्र” को प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

उनीहरूका अनुसार अमेरिका अहिले विश्वको नेतृत्व गर्ने उदार लोकतान्त्रिक शक्तिका रूपमा रहने कि राष्ट्रिय हितलाई पहिलो प्राथमिकता दिने राष्ट्रवादी मार्गमा अघि बढ्ने भन्ने निर्णायक मोडमा उभिएको छ।

स्वतन्त्रताको घोषणा : आधुनिक लोकतन्त्रको जन्म

सन् १७७६ जुलाई ४ मा तत्कालीन १३ बेलायती उपनिवेशहरूले बेलायतबाट स्वतन्त्रताको घोषणा गर्दै आधुनिक लोकतान्त्रिक इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु गरेका थिए।

“सबै मानिस समान जन्मिएका छन्” भन्ने ऐतिहासिक घोषणाले केवल एउटा नयाँ राष्ट्रको जन्म गराएन, स्वतन्त्रता, जनसत्ता, मानव अधिकार र संवैधानिक शासनको विश्वव्यापी अवधारणालाई पनि संस्थागत गर्ने आधार तयार गर्‍यो।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार अमेरिकी स्वतन्त्रता आन्दोलन फ्रान्सेली क्रान्ति, ल्याटिन अमेरिकी स्वतन्त्रता आन्दोलन तथा विश्वभरका लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरूको प्रेरणास्रोत बनेको थियो।

प्रख्यात इतिहासकार जोसेफ एलिसका अनुसार अमेरिकी स्वतन्त्रताको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि बेलायतसँगको युद्ध जित्नु मात्र होइन, जनताको सहमतिबाट शासन सञ्चालन हुने आधुनिक राज्यको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्नु थियो।

प्रतिनिधित्वबिना करको विरोधदेखि स्वतन्त्रता युद्धसम्म

१८औँ शताब्दीमा उत्तर अमेरिकाका उपनिवेशहरू आर्थिक रूपमा समृद्ध बन्दै गएका थिए। तर बेलायती संसदले उनीहरूमाथि प्रतिनिधित्व नदिई कर लगाउन थालेपछि “प्रतिनिधित्वबिना कर स्वीकार्य छैन” भन्ने आन्दोलन चर्कियो।

सन् १७७५ मा सुरु भएको स्वतन्त्रता युद्ध आठ वर्षसम्म चल्यो। जर्ज वासिङ्टनको नेतृत्वमा उपनिवेशहरूले बेलायती सेनालाई पराजित गरे र सन् १७८३ को पेरिस सन्धिमार्फत बेलायतले अमेरिकाको स्वतन्त्रतालाई औपचारिक मान्यता दियो।

इतिहासकारहरूको मूल्याङ्कनमा यो युद्ध केवल सैन्य विजय थिएन, जनताको सार्वभौम अधिकार स्थापित गर्ने आधुनिक राजनीतिक दर्शनको विजय पनि थियो।

दुई सय वर्षभन्दा बढी समयदेखि जीवित लोकतान्त्रिक दस्तावेज, संविधान

स्वतन्त्रतापछि अमेरिकाले सन् १७८७ मा संविधान जारी गर्‍यो, जुन आज पनि विश्वकै सबैभन्दा पुरानो लिखित संविधानमध्ये एक मानिन्छ।

कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाबीच शक्ति सन्तुलन, संघीय शासन प्रणाली तथा मौलिक अधिकारको सुनिश्चितताले अमेरिकी लोकतन्त्रलाई स्थायित्व प्रदान गर्‍यो।

संविधानमा समयानुकूल संशोधन गर्दै दासप्रथाको अन्त्य, महिलालाई मतदान अधिकार तथा नागरिक अधिकारको विस्तार गरिनु अमेरिकी लोकतन्त्रको विकासक्रमका महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ।

राष्ट्रिय एकताको निर्णायक परीक्षा, गृहयुद्ध

स्वतन्त्रतापछि पनि अमेरिका तत्काल पूर्ण रूपमा एकीकृत हुन सकेन। दासप्रथा, राज्यहरूको अधिकार र संघीय सरकारको शक्तिबीचको विवादले सन् १८६१ देखि १८६५ सम्म अमेरिकी गृहयुद्ध निम्त्यायो।

अब्राहम लिंकनको नेतृत्वमा संघीय सरकार विजयी भएपछि दासप्रथाको अन्त्य भयो र राष्ट्रिय एकता थप सुदृढ बन्यो।

राजनीतिक विश्लेषक फ्रान्सिस फुकुयामाका अनुसार गृहयुद्धपछि अमेरिकाले आफ्नो लोकतन्त्रलाई पुनः परिभाषित गर्‍यो र समान नागरिकताको अवधारणालाई थप बलियो बनायो।

औद्योगिकीकरणदेखि विश्व आर्थिक नेतृत्वसम्म

१९औँ शताब्दीको अन्त्यदेखि रेलमार्ग, इस्पात उद्योग, विद्युत्, मोटर उद्योग र वैज्ञानिक अनुसन्धानले अमेरिकामा औद्योगिक क्रान्ति ल्यायो।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका विश्व अर्थतन्त्रको केन्द्र बन्यो। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, विश्व बैंक, अमेरिकी डलर तथा खुला व्यापार प्रणालीले अमेरिकालाई विश्व आर्थिक व्यवस्थाको नेतृत्वमा पुर्‍यायो।

अर्थशास्त्रीहरूको मूल्याङ्कनमा खुला बजार, निजी क्षेत्रको नवप्रवर्तन, अनुसन्धानमा व्यापक लगानी तथा विश्वभरबाट प्रतिभा आकर्षित गर्ने क्षमताले अमेरिकालाई आर्थिक महाशक्ति बनाएको हो।

विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनको केन्द्र

अमेरिका विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा निजी प्रविधि कम्पनीहरूको केन्द्र हो। अपोलो–११ को चन्द्रमा अवतरणदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्वान्टम कम्प्युटिङ (क्वान्टम गणना), जैविक प्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र डिजिटल अर्थतन्त्रसम्म अमेरिकाले अग्रणी भूमिका खेल्दै आएको छ।

द वाल स्ट्रिट जर्नलका अनुसार कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रमा भइरहेको प्रतिस्पर्धाले आगामी दशकको विश्व शक्ति सन्तुलन निर्धारण गर्नेछ, जहाँ अमेरिका अझै अग्रस्थानमा रहेको छ।

विश्व व्यवस्थामा अमेरिकाको भूमिका

दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका उदार अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको प्रमुख संरक्षक बन्यो। खुला व्यापार, सामूहिक सुरक्षा, लोकतन्त्र प्रवर्द्धन र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा अमेरिकाको प्रभाव निर्णायक रह्यो।

तर अहिले विश्व बहुध्रुवीय दिशातर्फ उन्मुख छ। चीनको तीव्र आर्थिक उदय, रुससँगको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा, युरोपको सुरक्षा चुनौती, मध्यपूर्वका द्वन्द्व, जलवायु परिवर्तन तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको होडले विश्व व्यवस्थामा नयाँ शक्ति सन्तुलन निर्माण गरिरहेका छन्।

द इकोनोमिस्टको विश्लेषणमा अब विश्व “एकध्रुवीय अमेरिकी युग” बाट “प्रतिस्पर्धी महाशक्तिहरूको युग” मा प्रवेश गरिरहेको छ।

ट्रम्प प्रशासन र ‘पहिले अमेरिका’ राष्ट्रवाद

राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा अमेरिकी राजनीतिमा राष्ट्रवाद पुनः केन्द्रमा आएको छ। उहाँले अघि सारेको “पहिले अमेरिका” अभियान व्यापार, उद्योग, आप्रवासन, सीमा सुरक्षा, ऊर्जा नीति तथा विदेश नीतिको आधार बनेको छ।

ट्रम्प प्रशासनको तर्क छ कि अमेरिकाले आफ्ना उद्योग, रोजगारी, उत्पादन, सीमा सुरक्षा र राष्ट्रिय हितलाई सबैभन्दा पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। त्यसका लागि आयातमा थप भन्सार शुल्क, उत्पादन स्वदेशमै फर्काउने नीति, अवैध आप्रवासन नियन्त्रण तथा रणनीतिक उद्योगको संरक्षण आवश्यक रहेको उनीहरूको धारणा छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यो नीति अमेरिकी मध्यम वर्ग र उत्पादन क्षेत्रलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास हो।

तर फाइनान्सियल टाइम्स, द वासिङ्टन पोस्ट तथा बीबीसीले भने अत्यधिक संरक्षणवाद, व्यापार युद्ध, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाप्रतिको अनिच्छा तथा परम्परागत गठबन्धनप्रतिको पुनर्विचारले अमेरिकाको विश्व नेतृत्व कमजोर हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

अमेरिकी राजनीतिक विश्लेषक इयान ब्रेमरका अनुसार अहिलेको बहस अमेरिकाले विश्वको नेतृत्व गर्ने कि आफ्नै राष्ट्रिय हितमा केन्द्रित रहने भन्ने दुई दृष्टिकोणबीचको प्रतिस्पर्धा हो।

२५० वर्षपछि अमेरिकाका चुनौती

आज अमेरिका विश्वकै अग्रणी शक्ति भए पनि चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। राजनीतिक ध्रुवीकरण, आय असमानता, बढ्दो सार्वजनिक ऋण, बन्दुक हिंसा, सामाजिक विभाजन, आप्रवासन, साइबर सुरक्षा, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नियमन तथा चीनसँगको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा आगामी दशकका प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।

ब्लुमबर्ग र फरेन अफेयर्सका विश्लेषणअनुसार अमेरिकी नेतृत्वको आगामी सफलता केवल सैन्य शक्तिले होइन, प्रविधि, नवप्रवर्तन, सामाजिक एकता र लोकतान्त्रिक संस्थाको विश्वसनीयताले निर्धारण गर्नेछ।

विश्वका लागि अमेरिकाको सन्देश

२५० वर्षअघि स्वतन्त्रताको घोषणाले विश्वलाई लोकतन्त्रको नयाँ आशा दिएको थियो। आज पनि धेरै मुलुकहरूले अमेरिकी संविधान, उद्यमशीलता, वैज्ञानिक अनुसन्धान र संस्थागत विकासबाट प्रेरणा लिइरहेका छन्।

तर अहिले विश्वले अमेरिकाबाट केवल शक्ति प्रदर्शन होइन, जिम्मेवार नेतृत्व, लोकतान्त्रिक मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धता, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, जलवायु परिवर्तनविरुद्धको साझा प्रयास र विश्व शान्तिप्रतिको उत्तरदायित्व पनि अपेक्षा गरेको छ।

अमेरिकाको २५० औँ स्वतन्त्रता दिवस एउटा राष्ट्रिय उत्सव मात्र होइन, आधुनिक विश्व व्यवस्थाको विगत, वर्तमान र भविष्यबारे गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो।

दुई सय पचास वर्षअघि स्वतन्त्रताको घोषणाबाट सुरु भएको यात्रा आज विश्वकै शक्तिशाली लोकतन्त्रको रूपमा स्थापित भएको छ। तर आगामी यात्रा विगतका उपलब्धिले मात्र सुनिश्चित हुने छैन।

लोकतान्त्रिक संस्थाको विश्वसनीयता, आर्थिक प्रतिस्पर्धा, सामाजिक एकता, प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग र अन्तर्राष्ट्रिय नेतृत्वबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्ने क्षमताले नै अमेरिकाको आगामी शताब्दी निर्धारण गर्नेछ। यसै कारण अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरू अमेरिका अहिले आफ्नो इतिहासकै अर्को निर्णायक मोडमा रहेको निष्कर्ष निकाल्छन्।

आज विश्व विविध समस्याहरुसंग जुधिरहेको छ । मुख्यतः जलवायुजन्य समस्या विश्वको साझा समस्या बनिरहेको छ र यसबाट बाहिर निस्कन अमेरिकाको भूमिका सर्वाधिक महत्वपूर्ण हुन्छ ।

अमेरिकाले चाहेमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन कटौती तथा जलवायु अनुकूलनका लागि विश्वका शक्ति राष्ट्रहरुलाई एक ठाउँमा ल्याउन सम्भव हुन्छ ।

तर, अमेरिका स्वयं यसप्रति अनुदार छ । ट्रम्प प्रशासन जलवायु परिवर्तनका कारण भैरहेको तापक्रमवृद्धि कम गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्नु भनेको उन्नति रोक्नु हो भन्दै आएको सन्दर्भमा स्वयं अमेरिकाले भोगिहेको तापक्रम वृद्धिको मारबाट पाठ सिक्ने अपेक्षा विश्वले गरिरहेको छ ।