बिचार

कस्तो जनशक्ति तयार गर्ने ? प्रमाणपत्रधारी कि सीपधारी ??

कोरोना भाइरस संक्रमणको नयाँ संस्करण (ओमिक्रोन भेरियन्ट) सुरु भएको छ । यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित शिक्षा क्षेत्र बनेको छ । अहिले विद्यालयहरु बन्द गरिएका छन् र वैकल्पिक माध्यमबाट पठनपाठन भैरहेको छ । विगत दुई वर्षयताको अवस्थालाई मूल्यांकन गर्दा यो समस्या अझै पनि साम्य हुने संकेत छैन र शिक्षा प्रणालीलाई अब समयानुकूल परिमार्जन र पठनपाठन पद्धतिलाई व्यवहारिक पक्षबाट बढी केन्द्रित गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।

घोकन्ते र व्यवहारिक शिक्षा दुबै शैक्षिक पद्धति नै हो । तर, घोकन्तेसंगै त्यसको व्याख्या–विश्लेषण गर्ने अनि व्यवहारमा उतार्न उद्यत हुने शिक्षण पद्धति भयो भने त्यस्तो शिक्षाले सीप विकास गराउँछ । अहिले किताब र व्यवहारमध्ये कुनलाई प्राथमिकता दिने भन्ने विषय पनि उठेको छ । यो वास्तविकता भए पनि नेपालको विद्यालयस्तरीय शिक्षा ज्ञान, सीप र क्षमतावृद्धि भन्दा घोकन्ते पद्धतिमा आधारित छ । विद्यार्थीको क्षमता उसको कार्यशैली र प्रस्तुतिमा हैन उसले पाउने नम्बरका आधारित हुन्छ ।

शिक्षाको जग मानिएको विद्यालय र त्यसमा पनि शिशु कक्षालाई विशेष ख्याल गरेर शैक्षिक पद्धतिको विकास गर्ने हो भने छोटै समयमा नेपालको शैक्षिकस्तर गुनासोरहित हुनसक्छ । खासमा शिशुतहदेखि समयसापेक्ष, व्यवहारिक र नैतिक पक्षलाई समेटेर उनीहरुको बौद्धिक, शारीरक र मानसिक विकास गराउने शिक्षा प्रारम्भिक चरणको हुनुपर्दछ ।

समस्या छ शिक्षा पद्धतिमा, सिकाई विधिमा । हामीले आजसम्म बालबालिका लागि दिइने प्रारम्भिक शिक्षाका बारेमा खासै बहस गर्न सकेका छैनौं । वास्तवमा शिक्षाको जग प्रारम्भिक शिक्षा नै हो । प्रारम्भमा हामीले जस्तो शिक्षाबाट बालबालिकालाई अघि बढाउँछौं उसको विकास सोही अनुसार हुन्छ, उसको सिक्ने क्षमता, अनि ग्रहण गर्ने क्षमता पनि सोही अनुसार अघि बढछ, परिस्कृत हुँदै जान्छ ।

बालबालिकालाई प्रारम्भिक तहबाट दिइने शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ भन्ने अहिले संसारभरकै बहसको विषय हो । शिक्षक, अभिभावक वा विद्यालयले लादेको कुरा मात्र पढाउने कि उसको क्षमता र चाहनालाई पनि ख्याल गर्ने भन्ने महत्वपूर्ण पाटोतिर कसैको पनि ध्यान गएको छैन । विकसित मुलुकहरुमा बालबालिकाको क्षमता र चाहना अनि प्रतिभा अनुसारको शिक्षा दिइन्छ, त्यसैले ती देश विकसित भए ।

आज बालबालिकाले उसको चाहना र क्षमता अनुसार पाएको ज्ञान नै भोलि मुलुकका लागि कामलाग्छ । लादिएको शिक्षाले केवल शैक्षिक बेरोजगार मात्र उत्पादन गर्छ । आज नेपालमा त्यस्तै भएको छ । विद्यालय तह सकेपछि निम्न आय भएका परिवारका छोराछोरी खाडीतिर श्रम गर्न जाने, अलिक हुनेखानेका छोराछोरी “प्लस टु” सकेपछि विदेश जाने । हामीले यो प्रथाको अन्त्य गर्नुपर्दछ । यसका लागि जग मजबुत बनाउनुपर्छ ।

जब बालबालिका विद्यालयल भर्ना गरिन्छ, तब उनीहरुको मनोविज्ञान बुझ्नु शिक्षक–शिक्षिकाको पहिलो कर्तव्य हो । उनीहरुलाई विद्यालय बोझ नभएर मनोरञ्जन गर्ने थलो हो भन्ने अनुभूति दिलाएर उनीहरुको प्रतिभा निखार्ने प्रयास गर्नुपर्छ । खेलकूद, संगीत, कला वा अन्य जुनसुकै विषयमा जसको जस्तो रुची छ त्यस्तै वातावरण विद्यालयले दिनुपर्छ ।

अर्को महत्वपूर्ण कुरा, बालबालिकाको मनोविज्ञान अनुसार उनीहरुका अभिभावकलाई विद्यालयले उनीहरुका छोराछोरीको प्रतिभा, चाहना र क्षमताका बारेमा जानकारी दिएर त्यस्तै वातावरण घरमा पनि तयार गर्न मनाउन सक्नुपर्दछ । एउटा कुशल शिक्षक–शिक्षिकामा यति गुण हुनैपर्छ ।

हामीकहाँ छोराछोरीले किताबी ज्ञान बाहेक बाहिरी ज्ञान राख्नु वा त्योभन्दा फरक सोच्नु अपराध नै ठानिन्छ । केवल घोकन्ते विद्यामा हामी सबैको ध्यान गढेको छ । शिक्षा भनेको किताब घोकाउनु, गृहकार्य गराउनु मात्र हैन । अझ साना (प्ले ग्रुप) लाई पठनपाठनभन्दा बढी उनीहरुको शारीरिक र मानसिक स्थिति मजबुत पार्ने तथा खेलकूद र उनीहरुको चाहना अनुसारको गतिविधि गराउनु पर्दछ । यही समूहबाट निस्कने बालबालिका नै भोलिका लागि उत्कृष्ट विद्यार्थी र उत्कृष्ट नागरिक बन्नसक्छन् ।

तर, अभ्यास कस्तो छ भने– आजभालि प्ले ग्रुपलाई कतिपय विद्यालयहरुले अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत अनि अभिभावकहरुले बालबालिका हेरचाहको केन्द्रका रुपमा मात्र बुझेको पाइन्छ । यो सबभन्दा नराम्रो पक्ष हो । सानैदेखि विद्यालयीय वातावरणमा कलिला बालबालिकाहरुलाई त्यस्तै गतिविधिमा सक्रिय गराउन नै यो समूह स्थापना गरिएको हो र यसलाई त्यही अनुसार बुझेर व्यवहार गर्नुपर्दछ ।

जब बालबालिका औपचारिक शिक्षा आर्जनतर्फ लाग्छन् तब हामी उनीहरुको तौलभन्दा बढीको किताबको भारी बोकाउने गर्दछौं । यसले बालबालिकालाई विद्यालय जानु भनेको ठूलो सजाय काट्नु सरह भएको छ । आजभोलि यो प्रचलन कम हुँदैछ तापनि बालबालिकालाई अझै किताब–कापीको भारी बोकेर घरबाट विद्यालय र विद्यालयबाट घर जाने गरेको प्रशस्तै देखिन्छ । यो नितान्त गलत छ ।

विद्यालय जानु भनेको रमाइलो गर्न जाने हो भन्ने भावनाको विकास गराउन सक्नुपर्छ । बालबालिकालाई निश्चित उमेर समूहसम्म किताबी ज्ञानभन्दा बाहिरी र व्यवहारिक ज्ञान दिनु आवश्यक छ । साथै उनीहरुको प्रतिभा र क्षमताको पहिचान गर्नु आवश्यक छ । यो समूहमा अध्यापन गराउने शिक्षक–शिक्षिकाहरुमा मनोवैज्ञानिक विश्लेषण गर्नसक्ने क्षमता र दयालुपन हुनु उत्तिकै जरुरी छ ।

आजको युग सूचना प्रविधिको युग हो । हामीले पुस्तकमा पढाएकोभन्दा धेरै जान्ने हुन्छन् बालबालिका । उनीहरुले नयाँ नयाँ कुरा पत्ता लगाएका हुन्छन् । तर विद्यालयमा त्यस्ता कुराहरुलाई प्राथमिकता दिइदैन । कुनै विद्यार्थीले ‘आज मैले यस्तो कुरा भेटे नि’ भनेर शिक्षक–शिक्षिकालाई बतायो भने कतिपय शिक्षकले आफूभन्दा जान्ने भको भन्दै उसलाई निरुत्साहित गर्दछन् । यस्तो भयो भने त्यो मात्र हैन, अरु कुनै पनि विद्यार्थीले आफ्नै किसिमबाट सिक्नै सक्दैनन् । उनीहरुको मस्तिष्कमा पढ्ने भनेको केबल किताब घोक्ने मात्रै हो भन्ने कुराले डेरा जमाउछ । अनि कसरी एउटा विद्यार्थी उत्कृष्ट बन्न सक्छ ? एसईईमा ल्याएको ग्रेडकै आधारमा उ उत्कृष्ट हो भन्न कदापी सकिन्न ।

विद्यार्थीको उत्कृष्टता उसको नम्बरमा हैन, उसको क्षमतामा निर्भर हुन्छ । थोरै नम्बर ल्याएर पनि उत्कृष्ट काम गर्ने र धेरै नम्बर ल्याएर राम्रो काम गर्न नसकेका उदाहरण प्रशस्तै छन् । किताबी ज्ञानले मात्रै कोही पनि जान्ने बन्दैनन् । विश्वका महान आविस्कारकहरु किताबी भन्दा व्यवहारिक ज्ञान लिएर महान बनेका उदाहरण अनेक छन् ।

हामीले पनि विद्यालयमा पठनपाठन गराउँदा विज्ञान, प्रविधिसंगै राष्ट्रियताको प्रबद्र्धन गर्ने किसिमले नेपालको पहिचान, यसको गौरबगाथा, यहाँको धार्मिक, सांस्कृतिक विविधताको चिनारी दिनुपर्दछ । यसले मात्र प्रत्येक विद्यार्थीमा राष्ट्रका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने भावनाको विकास हुन्छ । अनि त्यतिबेला मात्र शिक्षाको सार्थकता झल्किन्छ । निजी हुन् वा सामुदायिक सबै विद्यालयहरुले यस्तै किसिमले पठनपाठन र अभ्यास गराउनु आवश्यक छ । ज्ञानको सागर जति गहिरो र फराकिलो बनाउदै लगियो त्यसले उति नै सकारात्मक प्रभाव बढाउँछ र विद्यार्थीहरुको व्यक्तित्व विकासमा उल्लेखनीय परिणाम दिनेछ ।

(लेखक श्रेष्ठ उर्सा मेजर चिल्ड्रेन्स एकेडेमी खुसिंबुका संचालक सदस्य हुन्)

प्रतिक्रिया राख्नुहोस्

सम्बन्धित खबर

Back to top button

Adblock Detected

Please turn off the Ad Blocker go get the website work properly.