२१औँ शताब्दीको विश्व राजनीतिमा दुई शक्तिशाली राष्ट्र अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्धले विश्व अर्थतन्त्र, सुरक्षा, ऊर्जा आपूर्ति र कूटनीतिक सन्तुलनलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ।
एकातिर अमेरिका–चीनबीचको व्यापार युद्ध, प्रविधि प्रतिस्पर्धा र सामरिक अविश्वास बढिरहेको छ भने अर्कोतिर इरान–अमेरिका तनाव, हर्मुज जलडमरुको सुरक्षा र मध्यपूर्वको अस्थिरताले विश्व शान्तिलाई चुनौती दिएको छ।
यी सबै घटनाक्रममा चीनको भूमिका, तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको चीन नीति तथा व्यापार सम्झौताका प्रयासले नयाँ भू–राजनीतिक बहस सिर्जना गरेको छ।
अमेरिका–चीन व्यापार युद्ध
अमेरिका र चीनबीचको व्यापार युद्ध आधुनिक विश्व अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो प्रतिस्पर्धात्मक संघर्ष मानिन्छ। ट्रम्प प्रशासनले चीनमाथि व्यापार असन्तुलन, बौद्धिक सम्पत्ति चोरी, प्रविधि हस्तान्तरणमा दबाब तथा अनुचित व्यापार अभ्यासको आरोप लगाउँदै चिनियाँ सामानमा उच्च कर लगाएको थियो। त्यसको प्रत्युत्तरमा चीनले पनि अमेरिकी वस्तुमा कर वृद्धि गर्यो।
यस व्यापार युद्धले केवल दुई देशलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्व आपूर्ति प्रणालीलाई प्रभावित गर्यो। विश्व बजारमा अनिश्चितता बढ्यो, उत्पादन लागत महँगियो र धेरै विकासशील राष्ट्रहरू आर्थिक दबाबमा परे। विशेषतः प्रविधि क्षेत्रमा अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा झन् तीव्र बन्यो। हुवाये, सेमिकन्डक्टर उद्योग र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा वर्चस्वको होड विश्व राजनीतिसँग गाँसिन पुग्यो।
ट्रम्पको चीन नीति र भ्रमणको महत्व
डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो कार्यकालमा चीनप्रति कडा नीति अपनाए पनि उहाँले प्रत्यक्ष वार्ता र सम्झौताको ढोका भने बन्द गर्नुभएको थिएन । ट्रम्पको चीन भ्रमणलाई आर्थिक तथा रणनीतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिएको थियो।
सम्पन्न भ्रमणका क्रममा व्यापार घाटा घटाउने, अमेरिकी कम्पनीलाई चीनमा बढी पहुँच दिने तथा उत्तर कोरियाको मुद्दामा सहकार्य बढाउने विषयमा छलफल भएको थियो।
ट्रम्पले “अमेरिका फर्स्ट” नीतिअन्तर्गत चीनसँगको व्यापार सम्बन्ध पुनः सन्तुलन गर्न खोज्नुभएको छ । यद्यपि उहाँका कदमले दुई देशबीच विश्वासको संकट पनि बढायो। तर व्यापार सम्झौताका प्रयासले संवाद र कूटनीतिक सम्पर्क पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको सन्देश दिएको थियो।
व्यापार सम्झौता र प्रतिस्पर्धाबीचको सहकार्य
अमेरिका र चीनबीच प्रतिस्पर्धा भए पनि उनीहरू पूर्ण रूपमा अलग हुन सक्दैनन्। विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्र भएकाले उनीहरूबीचको व्यापारिक सम्बन्ध विश्व बजारको मेरुदण्डजस्तै हो। यही कारणले दुवै देश समय–समयमा व्यापार सम्झौता, शुल्क कटौती र बजार पहुँच विस्तारबारे सहमत हुने प्रयास गर्छन्।
व्यापार सम्झौताले तनाव कम गर्न, विश्व बजार स्थिर राख्न र लगानी वातावरण सुधार्न मद्दत गर्छ। तर प्रविधि, सुरक्षा र सामरिक प्रभावको प्रतिस्पर्धाले दीर्घकालीन अविश्वास भने कायम राखेको छ। यही द्विविधाले अमेरिका–चीन सम्बन्धलाई “सहकार्य र प्रतिस्पर्धाको मिश्रण” बनाएको छ।
इरान तनाव र हर्मुज जलडमरुको रणनीतिक महत्व
चीन र अमेरिकाबीचको तनाव केवल दुई देशबीचको राजनीतिक विवाद मात्र होइन, यो विश्व ऊर्जा सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो। मध्यपूर्वमा रहेको हर्मुज जलडमरु विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्री व्यापारिक मार्गमध्ये एक हो।
विश्वमा निर्यात हुने ठूलो परिमाणको कच्चा तेल यही मार्ग हुँदै गुज्रन्छ। यदि यहाँ युद्ध, नाकाबन्दी वा सैन्य द्वन्द्व उत्पन्न भयो भने तेलको मूल्य आकासिन सक्छ र विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर संकट आउन सक्छ।
अमेरिकाले इरानमाथि आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय प्रभाव विस्तार र मिलिसिया समूहलाई समर्थन गरेको आरोप लगाउँदै आर्थिक प्रतिबन्ध लगाउँदै आएको छ।
यसको प्रत्युत्तरमा इरानले हर्मुज जलडमरु बन्द गर्नसक्ने चेतावनी समय–समयमा दिँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा चीनको भूमिका महत्वपूर्ण बन्छ, किनभने चीन इरानको प्रमुख तेल खरिदकर्ता हो र मध्यपूर्वमा स्थायित्व चाहन्छ।
इरान मामिलामा चीनको भूमिका
चीनले परम्परागत रूपमा “अहस्तक्षेप” को नीति अपनाउँदै आएको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा चीनले मध्यपूर्वमा आफ्नो कूटनीतिक प्रभाव बढाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। चीनले इरानसँग दीर्घकालीन ऊर्जा तथा पूर्वाधार साझेदारी अघि बढाएको छ।
साथै चीनले साउदी अरेविया र इरानबीच सम्बन्ध पुनःस्थापनामा मध्यस्थता गरेर आफूलाई शान्ति स्थापनाको वैकल्पिक शक्ति रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।
चीनको मुख्य चासो ऊर्जा आपूर्ति सुरक्षित राख्नु र “बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ” अन्तर्गत व्यापारिक मार्ग स्थिर बनाउनु हो। त्यसैले चीन प्रत्यक्ष सैन्य हस्तक्षेपभन्दा कूटनीतिक संवाद, आर्थिक सहकार्य र बहुपक्षीय वार्ताको पक्षमा देखिन्छ।
अमेरिका जहाँ सैन्य दबाब र प्रतिबन्धमार्फत इरानलाई नियन्त्रण गर्न खोज्छ, चीन भने आर्थिक साझेदारी र संवादमार्फत प्रभाव विस्तार गर्न चाहन्छ।
विश्व शान्तिमा अमेरिका र चीनको भूमिका
विश्व शान्ति कायम राख्न अमेरिका र चीन दुवैको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। अमेरिका सैन्य, आर्थिक र कूटनीतिक दृष्टिले अझै विश्वकै प्रमुख शक्ति मानिन्छ। चीन भने तीव्र आर्थिक विकास, प्रविधि विस्तार र वैश्विक लगानीमार्फत प्रभावशाली शक्ति बनेको छ।
यदि यी दुई राष्ट्रबीच सहकार्य भयो भने जलवायु परिवर्तन, आतंकवाद, महामारी नियन्त्रण, आणविक निःशस्त्रीकरण र विश्व आर्थिक स्थायित्वजस्ता मुद्दामा ठूलो उपलब्धि हासिल हुन सक्छ। तर प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गएमा नयाँ शीतयुद्धको अवस्था सिर्जना हुन सक्छ, जसले विश्वलाई विभाजित बनाउने खतरा रहन्छ।
विशेषतः इरान, ताइवान, युक्रेन तथा दक्षिण चीन सागरजस्ता संवेदनशील मुद्दामा अमेरिका र चीनको टकरावले विश्व शान्तिमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। त्यसैले शक्ति प्रदर्शनभन्दा संवाद, पारस्परिक सम्मान र बहुपक्षीय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
इरान तनाव, हर्मुज जलडमरुको सुरक्षा, अमेरिका–चीन व्यापार युद्ध र विश्व शक्ति सन्तुलनका घटनाक्रमहरूले आजको विश्व राजनीति अत्यन्त जटिल र परस्पर निर्भर बनाएको छ। अमेरिका र चीनबीच प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक भए पनि विश्व शान्ति, आर्थिक स्थायित्व र मानव हितका लागि सहकार्य अपरिहार्य छ।
चीनले कूटनीतिक मध्यस्थता र आर्थिक सहकार्यबाट प्रभाव विस्तार गरिरहेको छ भने अमेरिकाले सुरक्षा र रणनीतिक नेतृत्वमार्फत आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न खोजिरहेको छ। यी दुई राष्ट्रबीचको सम्बन्ध केवल द्विपक्षीय विषय होइन, सम्पूर्ण विश्वको भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न हो।
त्यसैले विश्व समुदायले टकरावभन्दा संवाद, प्रतिबन्धभन्दा सहकार्य र शक्ति राजनीतिभन्दा साझा हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता आज झन् बढी महसुस गरिएको छ।
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्