मौसमको परिवर्तनदेखि हिमपहिरोसम्म
काठमाडौं । विश्वप्रसिद्ध नेपाली पर्वतारोही निर्मल “निम्स” पुर्जाको पाकिस्तानस्थित ८,०४७ मिटर अग्लो ब्रड पिक आरोहण अन्ततः विनाशकारी हिमपहिरोमा परिणत भएको प्रारम्भिक विवरण सार्वजनिक भएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण सञ्चारमाध्यम एक्सप्लोरर्सवेबमा प्रकाशित अन्ना क्यालाहन र ग्रेसन शाफरको संयुक्त विश्लेषणले दुर्घटनाअघि हिमालको मौसम, हिमपात र आरोहण अवस्थाबारे विस्तृत जानकारी दिएको छ।
विश्लेषणअनुसार हंगेरीका अनुभवी पर्वतारोही डेभिड क्लाइन र अमेरिकाका आकस्मिक उपचार (ईआर) नर्स इयान ओभरटन ले जुलाईको अन्तिम सातासम्म ब्रड पिकको आधार शिविर क्षेत्रमा करिब एक महिना बिताउनुभएको थियो। उहाँहरू कृत्रिम अक्सिजन र भरियाको सहयोगबिना हिमाल आरोहण गर्ने उद्देश्यसहित पाकिस्तान पुग्नुभएको थियो।
सन् २००० मा ब्रड पिक आरोहण गर्ने पहिलो हंगेरियन प्रयासको नेतृत्व गर्नुभएका क्लाइन र सन् २०१२ मा नाङ्गा पर्वतको जाडो आरोहणमा सहभागी हुनुभएका ओभरटनले यस वर्ष पुनः ब्रड पिक आरोहण गर्ने योजना बनाउनुभएको थियो।
जुलाईको मध्यतिर क्लाइनले एक्सप्लोरर्सवेब सँग कुराकानी गर्दै त्यसबेला हिमालको अवस्था अपेक्षाकृत राम्रो रहेको र हिमपहिरोको जोखिम कम रहेको बताउनुभएको थियो। उहाँका अनुसार त्यतिबेलासम्म खस्न सक्ने अधिकांश हिउँ पहिल्यै खसिसकेको थियो।
जुलाई १९ मा उहाँ पाकिस्तानी डोरी जडान (रोप–फिक्सिङ) टोलीसँगै हिमालको पश्चिमी मार्ग हुँदै १९ घण्टासम्म आरोहण गर्नुभयो। कृत्रिम अक्सिजनबिना आरोहण गरिरहनुभएका क्लाइन शिखरभन्दा करिब ५० देखि ७० मिटर तल पुगेर फर्किनुभएको थियो। त्यतिबेलासम्म उचाइको असरका कारण ओभरटन भने आधार शिविरमै फर्किसक्नुभएको थियो।
क्लाइनले दोस्रो प्रयास गर्नेबारे पनि सोच्नुभएको थियो। तर जुलाई २२ तिरदेखि सुरु भएको लगातारको भारी हिमपातले उहाँको योजना परिवर्तन गरिदियो।
उहाँले भन्नुभएको छ, “धेरै हिमपात भएपछि केवल मौसम खुल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। केही दिनसम्म हिमपात नहुने मौसम चाहिन्छ, ताकि नयाँ परेको हिउँ कि हिमालमै मजबुत रूपमा टाँसियोस्, वा पहिरोका रूपमा तल खसिसकोस्। त्यसपछि मात्रै आरोहण सुरक्षित मान्न सकिन्छ।”
लगातारको हिमपातपछि अधिकांश अन्तर्राष्ट्रिय आरोहण टोलीहरूले आफ्नो अभियान समाप्त गरी आधार शिविर छोड्न थाले। जुलाई २५ मा क्लाइन र ओभरटनले पनि आफ्नो सामान समेटेर फर्किने निर्णय गर्नुभयो।
तर केही टोली भने अझै शिखर चुम्ने लक्ष्यसहित आधार शिविरमै बसेका थिए। तीमध्ये विश्वप्रसिद्ध नेपाली पर्वतारोही निर्मल “निम्स” पुर्जा नेतृत्वको एलिट एक्स्पिड टोली पनि थियो।
सन् २०१९ मा विश्वका सबै १४ वटा ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमाललाई कीर्तिमानी समयमा आरोहण गरेपछि निम्स पुर्जा विश्वव्यापी रूपमा चर्चित बन्नुभएको थियो।
विश्लेषणमा उहाँको टोलीले जोखिमपूर्ण मौसमका बाबजुद किन अभियान जारी राख्ने निर्णय गर्यो भन्ने विषय अझै स्पष्ट हुन नसकेको उल्लेख गरिएको छ। तर त्यसको परिणाम अत्यन्त दुःखद भएको लेखकहरूको निष्कर्ष छ।
स्थानीय समयअनुसार जुलाई ३० बिहीबार बिहान करिब ९ बजे ब्रड पिकको पश्चिमी मुख्य कुलो (गली) क्षेत्रमा शक्तिशाली हिमपहिरो खस्यो। उक्त हिमपहिरोले आरोहण गरिरहेका १० जना पर्वतारोहीलाई सयौँ मिटर तलसम्म बगाएको थियो। त्यसलगत्तै उद्धार तथा खोजी अभियान सुरु गरिएको थियो।
प्रारम्भिक चरणमा उद्धारकर्मीहरूले जीवित उद्धारको आशा गरेका थिए। तर पाकिस्तान अल्पाइन क्लबले शुक्रबार ओमानकी पर्वतारोही नधिरा अल–हार्थी र नेपाली पर्वतारोही पुरबहादुर गुरुङ (युक्ता) को शव फेला परेको पुष्टि गर्यो।
त्यसको भोलिपल्ट शनिबार एलिट एक्स्पिड ले जारी गरेको विज्ञप्तिमार्फत निर्मल “निम्स” पुर्जा र अर्का नेपाली पर्वतारोही तथा मार्गदर्शक निमा शेर्पा समेत हिमपहिरोमा परी निधन भएको पुष्टि गरियो।
समूहले विज्ञप्तिमा गहिरो दुःख व्यक्त गर्दै निम्स पुर्जामात्र होइन, उक्त दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने सबै पर्वतारोहीप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेको छ।
जीपीएसले देखाएको अन्तिम यात्रा, उद्धार अभियान र टोलीका सदस्यहरू
अल्पाइन क्लबले दुर्घटनाबारे प्रारम्भिक जानकारी सार्वजनिक गर्दै हिमपहिरोमा परेका १० जना आरोहीको विवरण दिएको थियो। टोलीमा पाँच जना नेपाली पर्वतारोही निर्मल “निम्स” पुर्जाको नेतृत्वमा हुनुहुन्थ्यो। साथै पाकिस्तानका पर्वतीय मार्गदर्शक सोहेल साखी, ओमानकी पर्वतारोही नधिरा अल–हार्थी, अमेरिकी पर्वतारोही म्यालोरी गाइस, एक चिनियाँ पर्वतारोही ‘श्री वाङ’ तथा अर्का एक विदेशी आरोही पनि सहभागी हुनुहुन्थ्यो।
नधिरा अल–हार्थी ओमानबाट सगरमाथा आरोहण गर्ने पहिलो महिला हुनुहुन्थ्यो। त्यस्तै नेपाली पर्वतारोही पुरबहादुर गुरुङ ‘युक्ता’ ले विश्वका अग्ला हिमालहरूमा लामो समयदेखि मार्गदर्शकका रूपमा काम गर्नुभएको थियो। गत वर्ष उहाँ अमेरिकी पर्वतारोही जिम मोरिसनको सगरमाथाको उत्तरी मोहडाबाट पहिलो पटक स्की अवतरण अभियानलाई सहयोग गर्ने टोलीमा पनि सहभागी हुनुहुन्थ्यो।
सप्ताहन्तसम्म आइपुग्दा दुर्घटनामा परेका सबै १० जनाको शव फेला परेको वा उनीहरूको अवस्थाबारे पुष्टि भइसकेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।
जीपीएसले देखायो अन्तिम यात्रा
निर्मल “निम्स” पुर्जाले अधिकांश अनुभवी पर्वतारोहीझैँ आफ्नो साथमा गार्मिन जीपीएस ट्रयाकर बोक्नुभएको थियो। दुर्घटनापछि पनि उक्त उपकरणले केही समयसम्म उहाँको अवस्थाबारे संकेत पठाइरहेको थियो।
विश्लेषणअनुसार जुलाई ३० बिहीबार बिहान ५ः३३ बजे (पाकिस्तान समय) ट्रयाकरले पहिलो संकेत पठाउँदा उहाँ करिब ६ हजार १६६ मिटर उचाइमा हुनुहुन्थ्यो, जुन दोस्रो शिविर (क्याम्प–२) वरपरको क्षेत्र हो। ओमानकी पर्वतारोही नधिरा अल–हार्थीको जीपीएसले पनि सोही क्षेत्रबाट संकेत पठाएको थियो।
त्यसपछि टोली क्रमशः माथि उक्लिँदै गएको देखिन्छ। बिहान ७ः०३ बजे सम्ममा टोली करिब ६ हजार ४३० मिटर उचाइमा पुगेको थियो।
निर्णायक क्षण भने बिहान करिब ९ बजे आयो। त्यसबेला प्राप्त जीपीएस संकेतले निम्स पुर्जा र अल–हार्थी दुवै जना करिब ६ हजार ६६० मिटर उचाइमा पुगेको देखाएको थियो।
तर त्यसको करिब आधा घण्टापछि आएको अर्को संकेतले भयावह अवस्था उजागर गर्यो। निम्स पुर्जाको जीपीएस केही मिनेटअघिको अवस्थाभन्दा दुई हजार फिटभन्दा बढी तल पुगेको देखियो। अल–हार्थीको संकेत पनि माथिल्लो भागबाट हराएर निकै तलबाट देखिन थाल्यो। यसले दुवै जना शक्तिशाली हिमपहिरोमा परेको प्रारम्भिक निष्कर्षलाई बलियो बनाएको विश्लेषणमा उल्लेख गरिएको छ।
क्षणिक आशा, अन्ततः दुःखद पुष्टि
एलिट एक्स्पिडका सहसंस्थापक मिङ्मा ग्याबु शेर्पा (मिङ्मा डेभिड) ले खोजी अभियानको सुरुआती चरणमा निम्स पुर्जा जीवितै हुन सक्ने आशा व्यक्त गर्नुभएको थियो।
उहाँले उद्धार टोलीसँगको सन्देशमा भन्नुभएको थियो, “निम्सको लोकेसन अझै सर्दैछ। हामी उहाँ जीवित हुनुहुन्छ भन्ने आशा गरिरहेका छौँ। तत्काल उद्धार आवश्यक छ।”
यद्यपि पछि प्राप्त संकेतहरूले जीपीएस उपकरण केही समय सक्रिय रहे पनि त्यसले देखाएको स्थान भरपर्दो नहुन सक्ने देखायो। विज्ञहरूका अनुसार गहिरो हिउँ वा भीरालो भूभागमा पुरिएको जीपीएस उपकरणले संकेत पठाइरहे पनि वास्तविक स्थानभन्दा फरक देखिन सक्छ।
विश्लेषणमा निम्स पुर्जा र नधिरा अल–हार्थी दुवैको जीपीएसमा उस्तै ढाँचा देखिएको उल्लेख छ—पहिले अत्यन्त तीव्र गतिमा तल झरेको संकेत, त्यसपछि उत्तरतर्फ सानो अन्तिम स्थानान्तरण। यसले हिमपहिरोले दुवैलाई सयौँ मिटर तल बगाएको अनुमानलाई थप पुष्टि गरेको छ।
दुर्घटनापछि सुरु गरिएको व्यापक खोज तथा उद्धार अभियान अन्ततः शव खोजी अभियानमा परिणत भयो। यससँगै विश्व पर्वतारोहण समुदायले आफ्नो समयका सबैभन्दा प्रभावशाली आरोहीमध्ये एकलाई गुमाएको पुष्टि भएको थियो।
‘प्रोजेक्ट पसिबल’देखि अन्तिम अभियानसम्म, विश्वलाई चकित पार्ने एउटा असाधारण यात्रा
सन् २०१९ मा निम्स पुर्जाले विश्वका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ हिमाल एउटै अभियानमा आरोहण गर्ने महत्वाकांक्षी योजना सार्वजनिक गर्नुभएको थियो। त्यसअघि दक्षिण कोरियाका पर्वतारोही किम चाङ–हो को नाममा रहेको कीर्तिमान ७ वर्ष १० महिना थियो।
पूर्व बेलायती विशेष फौज स्पेसल बोट सर्भिसमा सेवा गर्नुभएका निम्स पुर्जाले सन् २०१९ को अप्रिल २३ मा अन्नपूर्ण हिमालबाट यात्रा सुरु गरी अक्टोबर २९ मा चीनस्थित शिशापाङ्मा आरोहण गर्दै केवल १८९ दिन (६ महिना ६ दिन) मै सबै १४ हिमाल आरोहण गरेर विश्वलाई स्तब्ध पार्नुभयो।
उहाँले यस अभियानलाई ‘प्रोजेक्ट पसिबल’ नाम दिनुभएको थियो। यही अभियानलाई आधार बनाएर नेटफ्लिक्स ले सन् २०२१ मा ‘१४ पिक्सः नथिङ इज इम्पसिबल’ नामक वृत्तचित्र निर्माण गरेपछि निम्स पुर्जा विश्वव्यापी रूपमा चर्चित बन्नुभयो।
विश्लेषणअनुसार उक्त सफलतापछि हिमालयमा व्यावसायिक पर्वतारोहणको स्वरूप पनि उल्लेखनीय रूपमा बदलियो। पहिले एउटा मौसममा एउटा मात्र हिमाल आरोहण गर्ने चलन थियो भने त्यसपछि धेरै विदेशी आरोहीहरूले एउटै अभियानमा लगातार धेरै हिमाल आरोहण गर्न थाले। यसमा निम्स पुर्जा र उहाँको शेर्पा टोलीले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेको उल्लेख गरिएको छ।
प्रशंसा जति, आलोचना पनि उति
निम्स पुर्जाको उपलब्धिले विश्वभर प्रशंसा पाए पनि उहाँ आलोचनाबाट भने मुक्त रहनुभएन। केही पर्वतारोहण विश्लेषकहरूले उहाँले पूरक अक्सिजन प्रयोग गर्नुभएको, स्थायी डोरी (फिक्स्ड रोप) को सहायता लिनुभएको तथा अनुभवी शेर्पा टोलीको सहयोग मा आरोहण सम्पन्न गरेको भन्दै उहाँको उपलब्धिलाई मुख्यतः उत्कृष्ट व्यवस्थापन र सैन्य योजनाको सफल कार्यान्वयनका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। यद्यपि निम्स पुर्जाले त्यसको जवाफ आफ्नो अर्को उपलब्धिबाट दिनुभयो।
के–टुमा अर्को ऐतिहासिक सफलता
सन् २०२१ को जनवरीमा उहाँले विश्वकै कठिन हिमालमध्ये एक के–टु को हिउँदकालीन पहिलो सफल आरोहण गर्ने १० सदस्यीय नेपाली टोलीको नेतृत्व गर्नुभयो।
दशकौँदेखि पर्वतारोहण जगत्ले “अन्तिम ठूलो पहिलो उपलब्धि” भनेर वर्णन गर्दै आएको यो आरोहणमा सबै नेपाली पर्वतारोहीहरूले अन्तिम केही मिटर हातेमालो गर्दै नेपालको राष्ट्रिय गान गाएर शिखरमा पुगेका थिए। निम्स पुर्जाले उक्त आरोहण पूरक अक्सिजनबिना सम्पन्न गर्नुभएको थियो।
उहाँले त्यसबेला भन्नुभएको थियो, “यो उपलब्धि मैले आफ्नो देश र नेपाली जनताका लागि हासिल गर्नैपर्छ भन्ने महसुस गरेको थिएँ।”
अन्तिम लक्ष्य : दोस्रो पटक १४ हिमाल, त्यो पनि अक्सिजनबिना
ब्रड पिक अभियान सुरु हुनुअघि निम्स पुर्जाले सामाजिक सञ्जालमा यो हिमाल आफ्नो अभियानमा पछि थपिएको उल्लेख गर्नुभएको थियो। यदि यो आरोहण सफल भएको भए उहाँ पूरक अक्सिजनबिना विश्वका सबै १४ वटा आठहजारे हिमाल दोस्रो पटक आरोहण गर्ने विश्वकै पहिलो व्यक्ति बन्नबाट केवल एउटा हिमाल टाढा रहनुहुन्थ्यो।
आरोहणअघि उहाँले लेख्नुभएको थियो
“ब्रड पिक, म तपाईँसँग सुरक्षित रूपमा माथि पुगेर पुनः सकुशल फर्किन पाऊँ भन्नेबाहेक अरू केही माग्दिनँ।” दुर्भाग्यवश, यही अभियान उहाँको अन्तिम यात्रा बन्यो।
‘मृत्यु निश्चित छ, तर यात्रा रोकिँदैन’
सन् २०२२ मा दिएको एक अन्तर्वार्तामा निम्स पुर्जाले आफ्नो जीवनदर्शन यसरी व्यक्त गर्नुभएको थियो, “मानिस जन्मिएपछि मृत्यु निश्चित छ। तर मेरो लक्ष्य अझ ठूलो छ, त्यसैले मैले आफ्नो यात्रा जारी राख्नैपर्छ।”
आज ब्रड पिकको हिमपहिरोले उहाँको भौतिक यात्रा अन्त्य गरेको छ। तर साहस, आत्मविश्वास, असम्भवलाई सम्भव बनाउने अठोट र नेपाली पर्वतारोहणलाई विश्वमञ्चमा स्थापित गर्नुभएको योगदानले निर्मल “निम्स” पुर्जालाई विश्व पर्वतारोहणको इतिहासमा सधैँ जीवित राख्नेछ।
(नेशनल जियोग्राफिकमा प्रकाशित विश्लेषणात्मक लेखको भावानुवाद)
प्रतिक्रिया राख्नुहोस्